Is de kloof tussen Rabobank en mkb om dubieuze derivaten nog te dichten?

Ooit was vertrouwen tussen het midden- en kleinbedrijf en de Rabobank een vanzelfsprekendheid. Maar sinds de bank het mkb dubieuze rentederivaten verkocht, is het danig mis. Zal het vertrouwen tussen bank en mkb ooit weer worden zoals het was?

De afdeling derivaten van de Rabobank in Hilversum. Beeld Raymond Rutting

Pijn en schaamte zegt hij te voelen. 'Ik heb hier echt slapeloze nachten van gehad', drukt de lokale Rabobank-directeur het twintigtal mkb-ondernemers op het hart dat naar zijn voorlichtingsbijeenkomst is gekomen.

De manier waarop hij ze stuk voor stuk bij de voornaam aanspreekt, roept herinneringen op aan een tijd waarin de Rabobank hier beneden de grote rivieren net zo'n vanzelfsprekend onderdeel was van de samenleving als Prins Carnaval en de katholieke kerk. Maar echt hartelijk wil het niet worden op deze middag, georganiseerd op eigen initiatief van de Rabobank. Er is te veel gebeurd. De schalen met broodjes op de papieren tafellakens blijven grotendeels onaangeroerd.

'Waarom hebben jullie dit spul toen aan ons verkocht?', wil de ene teler na de andere boer weten in het inleidende vragenrondje. Het 'spul', dat zijn de rentederivaten die alle grote banken sinds 2005 sleten aan zo'n 19 duizend kleinere ondernemers.

Voor Rabobank gaat het om circa tienduizend gedupeerden. Met dat bancaire snufje konden ze zich indekken tegen het risico dat de rente op hun leningen steeg. Maar het omgekeerde gebeurde. En hoe meer de rente zakte, hoe groter de financiële strop kon worden voor de vaak beroerd voorgelichte mkb'ers.

'Als ondernemer moet ik blind kunnen vertrouwen op mijn bank', vat een van de gedupeerden zijn grieven samen - net als de andere aanwezigen wil hij zijn naam niet in de krant teruglezen. 'Als ik een brood koop bij de bakker, ga ik toch ook niet vragen of er voldoende meel in zit? Dat geldt net zo goed voor een financieel product.'

Steggelen

Vijf jaar geleden alweer begon toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM) een onderzoek naar het schandaal rond de mkb-derivaten. Sindsdien steggelen de getroffenen over een schadevergoeding met hun banken - naast de Rabo ook ABN Amro, de Volksbank, ING, Deutsche Bank en Van Lanschot.

De politiek moest ingrijpen om hen tot een ruimhartige compensatieregeling te dwingen. Die is er nu. Alleen al de Rabobank heeft een slordige 700 miljoen euro opzij gezet, wat neer zou komen op gemiddeld 70 duizend euro per gedupeerde. Dit keer lijkt iedereen hetzelfde te willen: eindelijk een punt zetten achter deze pijnlijke geschiedenis.

Dat blijkt gemakkelijker gezegd dan gedaan. Vrijdag moest de AFM in haar tweede voortgangsrapportage opnieuw constateren dat de banken hun voorgenomen deadlines niet halen.

Hoe dat kan? Het antwoord is te vinden op een bedrijventerrein aan de rand van Hilversum. Hier is de 'derivatenfabriek' van de Rabobank gevestigd. Zo'n 300 speciaal opgeleide medewerkers houden er op dit moment een miljoen documenten tegen het licht. Daarbij worden zij op de vingers gekeken door nog eens 200 onafhankelijke specialisten van Deloitte. Die op hun beurt weer in de gaten worden gehouden door de AFM. Zover is het gekomen met het mkb-fiasco: controle op de controleurs, en dat in het kwadraat.

Op een van de bovenste verdiepingen zit Steven - op verzoek niet zijn echte naam. Met zijn grijze baard en stropdas behoort de financieel specialist tot de oudgedienden. Terwijl het buiten al donker wordt, wijst hij op de duizelingwekkende hoeveelheid cijfers die de twee schermen voor hem vullen. De meeste zijn zwart, maar sommigen kleuren rood - dat zijn met behulp van tientallen documenten 'gereconstrueerde' getallen. Soms kunnen dat niet anders dan aannames zijn. Want niet alle derivatendossiers zijn compleet. Mede hierdoor vergt het berekenen van het bedrag dat de bank een ondernemer moet terugbetalen tijd. Heel veel tijd.

'Dit is een helse klus', beaamt Laurent van den Nouwland, programmadirecteur rentederivaten bij de Rabobank. 'Dit keer willen we het echt goed doen. Al zullen we natuurlijk nooit iedereen tevreden kunnen stellen.'

Zo zullen, als gevolg van de gemaakte afspraken, ruim 1.500 klanten buiten de boot vallen. Zij hadden op grond van hun omvang en expertise moeten weten welke risico's ze zich op de hals haalden met een rentederivaat. 'Maar bij twijfel beslissen we dit keer in het voordeel van de ondernemer', verzekert Van den Nouwland. 'Als we op die manier ook maar een klein beetje het vertrouwen van onze klanten terugwinnen, ben ik al blij.'

Argwanend

Zover zijn de Zuid-Nederlandse mkb'ers nog lang niet. Een enkeling geeft in alle eerlijkheid toe dat hij best wel wist hoe dat werkte, zo'n rentederivaat. 'Ik ben positief verrast dat we nu nog geld terugkrijgen.' Maar de meeste ondernemers blijven voorlopig argwanend over wat ooit 'hun' bank was. 'De Rabobank is pas gaan bewegen nadat allerlei organisaties, de media en de politiek haar onder druk hebben gezet', merkt een boze aanwezige aan het einde van de bijeenkomst op. 'Als jullie er écht slapeloze nachten van hebben, waarom komt deze schadevergoeding dan zo laat?'

Een slepend schandaal

September 2012
Toezichthouder AFM begint een onderzoek naar de verkoop van omstreden rentederivaten aan het mkb.

Mei 2014
De banken moeten van de AFM gedupeerde klanten 'een passende oplossing' bieden.

Maart 2016
Na zware kritiek op de halfslachtige aanpak door de banken én de AFM benoemt minister Dijsselbloem een onafhankelijke commissie.

December 2016
De banken sluiten een akkoord met de derivatencommissie over een ruimhartige compensatie.

December 2017
De regeling blijkt zo complex dat er opnieuw vertraging is. Als pleister op de wonde zullen de meeste gedupeerden rond deze tijd een voorschot ontvangen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.