Is de familie Lee achter Samsung niet langer onaantastbaar?

Het blijft een onwerkelijk tafereel: de baas van een van de grootste bedrijven ter wereld in handboeien, voortgeduwd door een stoet politieagenten. De Koreanen zien het nu vrijwel dagelijks op televisie, als Lee Jae-yong, de 48-jarige vicepresident van elektronicagigant Samsung, vanuit de gevangenis naar zijn ondervragers in het centrum van Seoul wordt gebracht.

Lee Jae-yong, de vicepresident van Samsung omringd door politieagenten in Seoul. Beeld EPA

Maandag werd Lee voor de derde opeenvolgende dag ondervraagd. Hij ging nog steeds onberispelijk gekleed, al droeg hij geen das meer en was er een witte button met zijn gevangenisnummer op zijn revers bevestigd.

Dat Lee van corruptie wordt beschuldigd - Samsung zou miljoenen hebben gedoneerd in ruil voor de steun van president Park Geun-hye bij een controversiële fusie - verbaast niemand. De beslissing van de rechter om het arrestatiebevel voor Lee goed te keuren wel. Nooit eerder werd de baas van het grootste bedrijf van het land achter de tralies gezet. 'Het is maar een gevoel, maar deze keer lijkt het anders', schreef een lokale journalist na de arrestatie van Lee. Is de top van de grote Koreaanse familiebedrijven, de machtige chaebols, niet langer onaantastbaar?

De Koreaanse economie wordt al decennialang gedomineerd door een tiental familiebedrijven, waaronder Hyundai, LG en Samsung. Ze zijn groot geworden tijdens de militaire dictatuur na de oorlog. Zo lang de chaebols voldoende arbeidskrachten aannamen en de export omhoogstuwden, kregen ze allerlei voordeeltjes zoals subsidies en goedkope leningen. Onder de vleugels van de overheid groeiden de chaebols economisch gezien de hemel in - en met hen de Koreaanse economie.

Milde straffen

Helemaal boven op de apenrots zit Samsung. Oprichter Lee Byung-chu transformeerde zijn handel in vis en groenten met behulp van overheidsleningen tot een imperium met bedrijven in elektronica, vastgoed, verzekeringen en scheepsbouw. Onder het bewind van zijn zoon Lee Kun-Hee kwamen daar in de jaren negentig de zeer winstgevende telefoons en halfgeleiders bij. Alleen al de elektronicatak heeft nu een omzet van zo'n 160 miljard euro per jaar.

Met de opmars van dit soort superbedrijven kwam verzet tegen de belangenverstrengeling tussen politiek en bedrijfsleven maar moeilijk van de grond. Dat lag niet zozeer aan de aanklagers; van de tien grootste chaebols hebben zes topmannen een veroordeling aan hun broek hangen voor een vorm van witteboordencriminaliteit. De topmannen kregen echter milde, voorwaardelijke straffen. Vaak verleende de president hen nadien gratie.

Zo verging het Samsung-president Lee II in 2008, nadat hij door onthullingen van een klokkenluider over geheime bankrekeningen en donaties aan politici in problemen was gekomen. Hij kreeg een voorwaardelijke celstraf, de aanklacht voor corruptie werd verworpen en een jaar na het vonnis werd hem gratie verleend. Lee II werd simpelweg onmisbaar geacht.

Het hoofdkantoor van Samsung in Seoul. Beeld EPA

Klein wonder

Het feit dat de huidige Samsungtopman in afwachting van zijn zaak al achter de tralies zit, wordt dan ook als een klein wonder gezien. 'Dit zou een ommekeer kunnen betekenen', aldus Park Sangin, hoogleraar economie aan de Seoul National Universitity. 'Maar het hangt allemaal af van welke straf zal worden uitgedeeld en of Lee III deze zal moeten uitzitten.'

Volgens Park is de daadkracht van justitie te verklaren uit de massaprotesten eind vorig jaar. Miljoenen Koreanen protesteerden tegen president Park Geun-hye, die samen met een vriendin, Choi Soon-sil, bedrijven zou hebben bewogen miljoenen te doneren aan twee vage stichtingen. Samsung was niet alleen de grootste donateur, het bedrijf sponsorde ook nog eens de dressuurcarrière van Chois dochter. In ruil zou Park een controversiële fusie hebben gesteund die de Lee's meer macht zou geven binnen het bedrijf. Park werd in december door het parlement afgezet. Volgende maand zal het grondwettelijk hof beslissen of dat rechtmatig was. Zo ja, dan volgen binnen twee maanden verkiezingen.

'Of de bedrijfscultuur echt verandert, zal grotendeels afhangen van de nieuwe president', aldus hoogleraar Park. 'De vraag is of hij echt zal willen doorbijten.'

Lee Jae-yong. Beeld EPA

Staat binnen een staat

Anderen zijn sceptischer. Volgens de Amerikaanse Samsungexpert Geoffrey Cain aarzelen rechters en politici doorgaans om de corruptie echt aan te pakken omdat het economisch belang domweg te groot is. De omzet van de tien grootste Koreaanse bedrijven is bijna net zo groot als het bbp van het land. En Samsung steekt er met kop en schouders boven uit. Alleen al de elektronicatak is goed voor 20 procent van de Koreaanse export. 'Elke nieuwe president belooft weer de macht van de grote bedrijven aan te pakken, maar daar komt vrijwel nooit iets van terecht', aldus Cain.

Samsung is dermate groot en machtig, dat het door velen als een staat binnen een staat wordt beschouwd: het koninkrijk Samsung. Inclusief een eigen dynastie, de 48-jarige Lee Jae-yong is de derde generatie-Lee die de lakens uitdeelt. Hij nam de leiding over in 2014, toen zijn vader een zware hartvaanval kreeg. Zolang Lee senior nog leeft, blijft Lee Jae-yong in naam vicepresident.

Een appartementencomplex van Samsung in Seoul. Beeld AFP

Samsung zonder Lee

Door het economisch gewicht van Samsung, de trots die het opwekt en de talloze maatschappelijke initiatieven - de Samsung-kinderdagverblijven, -sportclubs en -woonflats - kon het bedrijf lange tijd weinig fout doen. Dat is volgens hoogleraar Park aan het veranderen. 'Mensen zien steeds meer het verschil tussen het bedrijf Samsung en de familie Lee. Het idee begint te dagen dat de familie straffen niet hetzelfde is als het bedrijf straffen. Sterker nog: men beseft dat dat misschien wel beter is voor Samsung.'

Ook Cain, die voor een boek meer dan driehonderd (oud)medewerkers van Samsung interviewde, denkt dat Samsung zonder Lee zou kunnen. 'In dit soort bedrijven staat de familie meestal ver af van de dagelijkse leiding. Dat moet ook wel, met de meer dan zeventig ondernemingen die onder de vlag van Samsung actief zijn. Ook zonder de Lee's draait het bedrijf prima.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden