Innovaties kennen ook hun duistere kanten

Voor velen is vernieuwing nastrevenswaardig. Maar de kredietcrisis bracht ook de keerzijde van innovatie aan het licht...

Van onze verslaggever Frank van Alphen

Den Haag Dat innovatie in de financiële sector niet alleen voorspoed brengt, weet iedereen sinds de kredietcrisis. Luc Soete waarschuwt dat innovatie ook in andere sectoren met publieke taken verkeerd kan uitpakken – bijvoorbeeld in de zorg.

Soete, hoogleraar economie aan de Universiteit Maastricht, zei dit maandag in Den Haag op een bijeenkomst over de financiering van innovatieve bedrijven, georganiseerd door de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT). ‘We wilden denkers over financiën en over innovatie bij elkaar brengen’, zegt Rens van Tilburg van AWT. ‘Dat zijn gescheiden werelden.’

‘Innovatie leidt niet per definitie tot betere resultaten op de langere termijn’, zegt Soete. ‘Door de toepassing van informatietechnologie kunnen banken veel meer dan vroeger. De financiële wereld draait om het verwerken van informatie. Vandaar dat de invloed van ict zo groot is. Dat leek op vooruitgang, maar we hebben nu ook gezien dat de nieuwe technieken het gedrag van bankiers hebben veranderd.’

Arnoud Boot, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam, rept van de donkere kant van financiële innovaties. Als voorbeeld noemt hij het op grote schaal verhandelen van pakketten rommelhypotheken. ‘Het is de vraag of financiële innovaties de economische groei bevorderen. Er is wel een relatie tussen die twee, maar het is niet duidelijk wat de oorzaak is en wat het gevolg.’

Niet alle financiële vernieuwingen hebben negatieve gevolgen. Boot: ‘Het verschilt per product. De letter of credit was een goede uitvinding, die de internationale handel vergemakkelijkte. De woekerpolis, daarentegen, was een product waar niemand iets aan had.’

Volgens Soete moeten de voorstanders van innovatie en efficiëntie meer oog hebben voor ongewenste neveneffecten. ‘Je moet je afvragen wie baat hebben bij een bepaalde innovatie. Zeker in publieke sectoren zoals het onderwijs en de zorg.’

Als voorbeeld noemt Soete computerprogramma’s voor online onderwijs. ‘De verkoper profiteert er in elk geval van. Maar niemand let op de gedragseffecten. Misschien vermindert het contact tussen leerlingen en docenten. Dat kan nadelig zijn voor de sociale cohesie. Het is ook mogelijk dat daardoor bepaalde waarden niet worden overgedragen.’

Ook in de gezondheidszorg, waar innovatieve meetmethoden de toon zetten, ziet Soete bedreigingen. ‘Als alleen wordt gestuurd op meetbare zaken, ondergraaf je de motivatie van de werknemers. Die weten dat het management alleen kijkt naar bepaalde handelingen. Een gesprekje voeren met patiënten schiet er dan bij in omdat dat niet meetbaar is.’

Zorgcliënten blijken bijvoorbeeld keuzevrijheid – die werd gezien als een innovatie – niet het belangrijkste te vinden. ‘Bij zorgverzekeringen hechten consumenten meer aan zekerheid. Ze willen niet elk jaar van verzekeraar veranderen om een paar euro te besparen.’

Volgens Soete is het gevolg van innovaties vaak dat relaties ondergeschikt worden. Boot ziet dat fenomeen ook in de bancaire wereld. ‘Bankiers vergeten heel snel. Elke zes jaar vergeten ze het belang van relaties. Ze zijn op den duur helemaal gericht op transacties. Dat is het moment waarop de markten ontsporen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden