ING: de boze burger heeft een punt

Het populisme rukt op en trekt in Amerika, Nederland en Europa veel ontevreden kiezers. Die onvrede valt te begrijpen, zegt hoofdeconoom Marieke Blom van ING.

Toenmalig leider Nigel Farage van de eurosceptische Britse partij UKIP viert in 2014, geflankeerd door aanhangers, een verkiezingsresultaat. Farage heeft altijd gepleit voor Britse uittreding. De uitslag van het Brexit-referendum bracht ING ertoe woensdag een studiebijeenkomst te houden. Beeld null
Toenmalig leider Nigel Farage van de eurosceptische Britse partij UKIP viert in 2014, geflankeerd door aanhangers, een verkiezingsresultaat. Farage heeft altijd gepleit voor Britse uittreding. De uitslag van het Brexit-referendum bracht ING ertoe woensdag een studiebijeenkomst te houden.

In een fraai kasteel in Voorschoten praatten ze woensdag over de welvaartskloof: CEO's en andere vertegenwoordigers van de grote Nederlandse bedrijven. Op uitnodiging van ING en advocatenkantoor Allen & Overy wisselden ze van gedachten over de opmars van het populisme, de komende verkiezingen in Nederland (Wilders) en de Verenigde Staten (Trump) en de zorgelijke consequenties voor, bijvoorbeeld, de vrijhandel.

Hoofdeconoom Marieke Blom presenteerde een opvallende ING-studie naar de sociaal-economische situatie van de Nederlandse en de Amerikaanse 'verliezers van de globalisering'. Ook in Nederland, blijkt hieruit, hebben mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt wel degelijk reden tot klagen.

Eerder deze maand stond de G20-top in China ook al in het teken van groeiende ongelijkheid en het populistische gevaar. Sinds wanneer maakt de elite zich daar druk over?

'Het idee voor deze bijeenkomst kwam bij ons op na de onverwachte uitslag van het Brexit-referendum. Dan denk je toch: hé, wat gebeurt hier? Natuurlijk woedt in Nederland al veel langer een debat over integratie, over asielbeleid. Maar de laatste tijd bespeuren wij ook een sterke antiglobaliserings-toon. Daarmee wordt het een economische kwestie.'

De Britten die voor een vertrek uit de EU stemden deden dat op de eerste plaats vanwege de immigratie. Anders gezegd: populisme hoeft niets te maken te hebben met Verelendung.

'Dat klopt. Wij beweren ook niet dat er een noodzakelijk verband is tussen mensen hun portemonnee en het populisme. Maar in de internationale financiële pers woedt een debat over de globaliseringsverliezers. Reden voor ons om in kaart te brengen wie dat zijn. En in hoeverre hun onvrede sociaal-economisch te verklaren valt.'

Wat is daarbij het grootste verschil tussen de Verenigde Staten en Nederland?

'In Amerika liegen de feiten er niet om. De ongelijkheid ís toegenomen. De reële lonen dalen al jaren, ook nu de crisis voorbij is en het economisch beter gaat. Het idee dat Donald Trump en Bernie Sanders symptomen zijn van een groeiende sociaal-economische kloof is dus zeker geen flauwekul.

'In Nederland draait het meer om perceptie. Het gevoel dat het slechter gaat. Uit onderzoek dat we hebben laten uitvoeren door Motivaction blijkt dat bijna één op de drie mensen met een laag of middeninkomen meent dat hij er de afgelopen vijf jaar op achteruit is gegaan. Dit terwijl Nederland nog altijd een buitengewoon egalitair land is.'

Marieke Blom Lensselink. Beeld null
Marieke Blom Lensselink.

De Nederlandse inkomensongelijkheid blijft inderdaad tot de laagste ter wereld behoren. Toch tonen jullie cijfers ook dat de armeren in de hoek zitten waar de klappen vallen.

'Dat zie je pas als je verder kijkt dan inkomensverschillen, zoals we gewend zijn te doen. Mensen met lagere inkomens klagen dat het leven duurder is geworden. Nou, daar hebben ze zeker een punt. Juist de zaken waaraan de lagere inkomensgroepen relatief veel geld uitgeven, zoals energie en woonlasten, zijn sinds 2000 voor hen snel duurder geworden.

'Daarnaast is een crisis zoals we die de afgelopen jaren gehad hebben veel erger voor lageropgeleiden. Hun werkloosheidspercentage is ruim drie keer zo hoog als dat van hoogopgeleiden. Zij hebben ook veel minder vaak een vaste baan dan voorheen.

'Het idee dat het leven voor deze mensen onzekerder is geworden, is dan ook niet uit de lucht gegrepen. Maar of je ze daarom 'globaliseringsverliezers' moet noemen? Ik denk het niet. Het zijn vooral andere factoren, zoals de crisis en hogere prijzen, die zorgen dat zij er relatief minder goed voor staan.'

Welk feit verbaasde de aanwezige industriëlen het meest?

'Hoeveel het uitmaakt of je huurt of een koopwoning hebt, bijvoorbeeld. Dat scheelt maandelijks heel veel geld. Kijk je vervolgens naar het beleid van de Europese Centrale Bank, die de rente almaar omlaag drijft, dan krab je je toch achter de oren. De goedkoopgeldpolitiek vergroot onbedoeld de ongelijkheid. We horen van huiseigenaren steeds vaker dat ze hun woonlasten makkelijk kunnen opbrengen. Voor huurders geldt het omgekeerde.'

Vorige week zorgde ING voor ophef met de constatering dat de bezuinigingen van dit kabinet de economie meer kwaad dan goed hebben gedaan. Met Prinsjesdag klonk daarentegen een zelfvoldane toon: de economie groeit, de financiën zijn op orde.

'In deze studie kijken we vijftien jaar terug, dat is veel langer dan de huidige kabinetsperiode. In die tijd speelde heel wat meer dan alleen begrotingsbeleid. Dat we uitgerekend in de week van Prinsjesdag met deze cijfers komen, is dan ook stom toeval. Waar trouwens wel wat in zit, zijn de opmerkingen die je de afgelopen dagen hoorde over ons beroerde nationale humeur. Toen we de cijfers voor de VS op dat gebied zagen, stonden we echt versteld. Amerikanen hebben alle reden tot klagen. Toch zien ze de toekomst oneindig veel zonniger in dan Nederlanders.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden