India is rechtsvorm zat en zegt 57 handelsverdragen op

India wil graag handel drijven met andere landen, maar ziet niets in de onafhankelijke rechtsvorm die nu nog geldt als er conflicten zijn.

Arbeiders maken een berg graan schoon op de markt van Kamal in India. Beeld getty

India heeft zijn handels- en investeringsakkoord met Nederland opgezegd. Niet omdat India geen handel meer wil drijven met Nederland, of geen investeringen meer wil hebben, maar omdat het land tabak heeft van de rechtspraakvorm die in het verdrag is geregeld.

Dit systeem, ISDS, is een onafhankelijke rechtsvorm die in het leven is geroepen omdat ondernemingen die in een ander land procederen vaak bang zijn dat de rechter vooringenomen is. Zeker als de staat betrokkene is, zoals bij rechtszaken tegen nieuwe wetten. ISDS laat de gewone rechtbank links liggen. Elk van de ruziënde partijen zoekt een arbiter aan, en die twee kiezen een derde als voorzitter. De 'rechtszaak' wordt beslist met een bindende uitspraak van de arbiters.

Vanaf 1 december houdt het akkoord tussen Nederland en India op te bestaan. Investeringen die daarna worden gedaan, vallen niet meer onder de bescherming van het verdrag. Investeerders hoeven niet direct te panikeren: reeds gedane investeringen blijven nog 15 jaar lang beschermd door het verdrag. Dat is de werking van de zogenaamde zonsondergang-clausule. Maar elke nieuwe investering is onbeschermd.

Niet alleen Nederland kreeg zo'n briefje. Nog 56 andere landen kregen de boodschap, waaronder Duitsland, Zweden en Finland. Het zijn allemaal landen waarmee het handels- en investeringsverdrag al bijna afliep. En naar de overige 25 landen waarmee India een investeringsverdrag heeft, ging een briefje met een nieuwe interpretatie van grote delen van de tekst. Belangrijkste boodschap: de werking van ISDS moet drastisch worden ingeperkt. Het kan niet meer worden ingezet bij belastingzaken en ook niet bij zaken over intellectueel eigendom.

De opzegging van al die verdragen was India's antwoord op de zaak-White Industries. Dit Australische bedrijf was in 1989 met een Indiase staatsonderneming begonnen met de ontginning van de Piparwar kolenmijn. De partners kregen ruzie, en de Australiërs schakelden arbiters en rechters in voor hun schadeclaim van 4 miljoen dollar (3,5 miljoen euro). Na tien jaar was er nog steeds geen finale uitspraak. Daarop stapte White Industries opnieuw naar de arbiters voor een ISDS-zaak, met als argument dat het bedrijf zijn recht werd onthouden. Tot ontzetting van India kreeg het bedrijf gelijk. Sindsdien werkte het land aan een nieuw model voor zijn handelsverdragen, zonder ISDS-constructies.

De Indiase verdragsopzeggingen van deze zomer bieden een prachtig experiment. Nu kunnen we het met eigen ogen zien: zullen de wederzijdse investeringen afnemen? Oftewel: levert een investeringsverdrag wel meer investeringen op?

Dat is een belangrijke vraag nu een groot deel van de wereld bezig is uiterst omstreden handels- en investeringsverdragen te sluiten. Europa is bezig met TTIP (met de Verenigde Staten) en Ceta (met Canada), de Verenigde Staten hebben de onderhandelingen over TTIP met een aantal Aziatische landen al afgerond. De weerstand tegen die verdragen zwelt echter steeds meer aan. Geen campagnevoerende politicus die het nog nalaat om zijn persoonlijke laagje bagger over zo'n verdrag uit te storten.

VNO/NCW reageerde geschrokken op India's verdragsopzegging: haar leden worden gewaarschuwd 'rekening te houden' met de datum van 1 december. Maar volgens Burghard Ilge, handelsexpert bij de ngo Both Ends, zullen de bedrijven zich daarvan niets van aantrekken. 'Investeerders vinden zo'n verdrag helemaal niet belangrijk als het gaat om hun investeringsbeslissingen. Als je zo'n verdrag nodig hebt om je investeringen te beschermen, kun je er maar beter niet aan beginnen.'

Protest op het Rembrandtplein in Amsterdam tegen de omstreden handels- en inversteringsverdragen TTIP en Ceta. Beeld anp

Onderzoek door de Wereldbank uit 2003 en van de wereldhandelsorganisatie WTO uit 2010 toonde aan dat er geen bewijs is dat een investeringsverdrag investeringen aantrekt. Ilge wijst op onderzoek door de universiteit van Oxford. Daaruit bleek dat investeerders pas informatie opvroegen over bescherming op het moment dat de investeringsbeslissing al was genomen.

Ook investeringsverzekeraars interesseert het maar matig. Volgens de OESO houdt maar een kwart rekening met de vraag of er een verdrag is. De Nederlandse investeringsverzekeraar Atradius laat weten de aanwezigheid van zo'n verdrag wel mee te wegen, maar zo'n verdrag is geen voorwaarde voor verzekerbaarheid.

Toestemming

Een land als Zuid-Afrika is zich al langer bewust van de beperkte aantrekkelijkheid van een investeringsverdrag. Het land accepteert geen ISDS-regels meer, en heeft ook al een reeks verdragen opgezegd. Ook Indonesië heeft al 18 van zijn 64 verdragen met ISDS-bepalingen opgezegd. Brazilië heeft ze altijd geweigerd.

Tegenstanders van handelsverdragen, van antiglobalistisch links tot en met Donald Trump, zullen het wel geweldig vinden, want zij vinden handel eerder een probleem dan een oplossing. Maar zo ziet India dat niet. Het land wil graag handel drijven en wil zelfs graag een nieuwe verdrag. Maar of dat gaat lukken, is zeer de vraag.

Het onderhandelen over handelsverdragen is sinds het Verdrag van Lissabon uit 2007 niet meer het recht van de Europese lidstaten, maar van de Europese Commissie. Het is bijvoorbeeld de Europese Commissie die onderhandelt over TTIP, niet de Nederlandse regering.

India wil graag met Nederland onderhandelen, maar Nederland moet daarvoor expliciet toestemming krijgen van de Europese Unie. Goede kans dat die dat weigert, want de EU praat zelf al sinds dat Verdrag van Lissabon met India over een nieuw handels- en investeringsverdrag, en er zit al jaren geen enkele vooruitgang meer in.

Dus misschien duurt dat verdragsloze experiment wel heel lang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden