Reconstructie

In hoeverre was ABN Amro betrokken bij het Vestia-debacle?

Wat wist ABN Amro precies van de fraude bij woningcorporatie Vestia? Ook na de publicatie Ver van huis, het ruim 1400 pagina's tellende eindrapport van de parlementaire enquête woningcorporaties, waarover de Tweede Kamer vandaag debatteert, blijft die ene vraag boven de markt hangen. En als het aan de PvdA ligt moet dat antwoord er wel komen.

Voorzitter van de Parlementaire Enquêtecommissie Woningcorporaties Roland van Vliet. Beeld anp

Het debacle bij Vestia was ruim twee jaar geleden de aanleiding voor de Tweede Kamer om haar zwaarste onderzoekswapen uit de kast te halen. Door speculatie met ingewikkelde financiële producten (rentederivaten) kwam de grootste woningcorporatie van Nederland in 2011 in grote geldnood. In februari 2012 bleek dat er achter deze speculatie ook nog eens een grote fraudezaak schuilging. Kasbeheerder Marcel de Vries bleek via een financieel tussenpersoon stiekem ruim 10 miljoen euro te hebben verdiend aan de derivatenhandel van Vestia (zie kader).

Huurders betalen intussen het gelag: een schadepost van 2,7 miljard euro. Een bedrag dat zeker lager zou zijn geweest wanneer de fraude eerder aan het licht was gebracht. Door ABN Amro bijvoorbeeld. De bank ontkent zelf dat zij voor 2012 van de fraude op de hoogte was, maar tijdens de verhoren van de enquêtecommissie kwamen de nodige aanwijzingen naar voren dat de staatsbank al in 2010 wist of had moeten weten dat het helemaal mis zat Vestia. De boetes die de Autoriteit Financiële Markten en De Nederlandsche Bank ABN Amro oplegde in verband met de Vestia-zaak versterken het vermoeden.

Oude bekenden

De banden tussen ABN Amro en Vestia zijn oud. Toen de frauderende kasbeheerder van Vestia in 2004 begon met de handel in derivaten was ABN de eerste jaren goed voor ongeveer de helft van de deals die hij sloot. De bank moet in die tijd tientallen, zo niet honderden miljoenen euro's hebben verdiend aan de Rotterdamse corporatie. De andere helft van de renteproducten betrok De Vries destijds bij Fortis Bank Nederland.

In 2009 bekoelde de relatie tussen ABN Amro en De Vries. De bank, die na het uitbreken van de crisis net als Fortis Bank Nederland in 2008 werd genationaliseerd, maakte zich zorgen over de grootte van de derivaten- en leningenportefeuile van Vestia. Inmiddels had De Vries zijn netten verder uitgegooid en deed hij zaken met grote internationale zakenbanken, vooral met Deutsche Bank onderhield hij warme contacten. Bij zijn relaties in de Londense City kocht De Vries zeer ingewikkelde en riskante derivaten.

Fraude

De fraudezaak bij Vestia werd in 2012 aan het licht gebracht door Arjan Greeven, van het bedrijfje FIFA finance. Greeven bracht woningcorporaties die derivaten wilden kopen in contact met zeven internationale banken, waaronder Fortis en Deutsche Bank. Voor elke deal die daarop tot stand kwam kreeg hij van de bank een fee, een provisie. Vestia was met afstand de grootste afnemer. Alleen aan die corporatie verdiende Greeven in zeven jaar tijd ongeveer 20 miljoen euro. Stiekem betaalde hij daarvan de helft door aan Marcel de Vries, de kasbeheerder van Vestia. Toen Vestia in 2012 failliet dreigde te gaan door de enorme derivatenberg die De Vries had aangeschaft, kreeg Greeven last van gewetensnood en besloot hij de omkoping op te biechten bij het Openbaar Ministerie en Vestia. In de hoop dat dankzij zijn verklaringen en administratie een deel van de miljardenschade verhaald kon worden op de derivatenbanken. Vestia liet onlangs weten dat zij dit inderdaad van plan is, nadat het fraudeproces tegen Greeven en De Vries is afgerond. Die rechtszaak gaat naar verwachting in de loopt van volgend jaar beginnen.

Bedrijfsgeheim

Risicomanager Paul van der Zouw van ABN Amro wilde in het voorjaar van 2009 van de Vries weten welke producten precies, en hoeveel Vestia ervan had. Dat weigerde De Vries te vertellen, overigens met de volle steun van zijn baas Erik Staal. Vestia wilde dit bedrijfsgeheim absoluut niet prijsgeven. ABN Amro besloot daarop geen nieuwe derivatencontracten met de corporatie sluiten - zeer tegen de zin van de handelaren bij ABN, die een belangrijke bron van inkomsten verloren.

Toch kwam Van der Zouw een jaar later weer volop met Vestia in aanraking. In 2010 fuseerden de derivatenafdeling van Fortis en ABN Amro. In één klap verdubbelde zo de Vestia-portefeuille waarop Van der Zouw toezag. Vanuit risico-perspectief was het bepaald onprettig om zo'n miljardenpositie bij één woningcorporatie te hebben. De zorgen van Van der Zouw werden nog groter toen in augustus 2010 een grote 'feebetaling' boven water kwam van Fortis aan tussenpersoon Arjan Greeven van het bedrijfje FIFA Finance uit Laren. ABN deed altijd rechtstreeks zaken met Vestia, maar Fortis betaalde Greeven in de loop der jaren bijna 6 miljoen euro.

Geruchten

Afgelopen zomer vertelde Van der Zouw onder ede aan de parlementaire enquêtecommissie dat hij schrok van die feebetalingen. Hij bekende ook dat hij destijds zo zijn 'twijfels had' over de relatie tussen Marcel de Vries, Arjan Greeven en Fortis-bankier Jako Groeneveld, die namens Fortis derivaten aan Vestia verkocht. Als de commissie Van der Zouw daarop vraagt waarop hij die twijfels baseerde antwoordt hij:

'Er gingen wel wat verhalen...'

De commissie: 'Geruchten?'

Van der Zouw: 'Er gingen wel geruchten dat de heren elkaar goed kenden, zeg maar.'

De commissie: 'Het was dus gewoon een gevoel dat de relaties soms niet helemaal strikt zakelijk waren?'

Van der Zouw: 'Precies.'

Het debacle bij woningcorporatie Vestia was ruim twee jaar geleden de aanleiding voor de Tweede Kamer om haar zwaarste onderzoekswapen uit de kast te halen. Beeld anp

Onderzoek

Het waren geen geruchten dat Greeven geld doorschoof richting Marcel de Vries, bezweert Van der Zouw de commissie. 'Dat kwam pas in 2012 echt op tafel.'

Van der Zouw vroeg de afdeling 'Internal Audit' destijds wel om onderzoek te doen naar Arjan Greeven en FIFA. De conclusie was kraakhelder: 'Doe maar geen zaken meer'. Waarop dat advies precies was gebaseerd, weet van der Zouw niet, zei hij afgelopen zomer tijdens het verhoor: 'Daar heb ik verder geen details over'.

Toch is de grote vraag wat de afdeling Internal Audit tot die slotsom bracht. Helemaal gezien een ander saillant detail in de hele affaire: Marcel de Vries ontving zijn steekpenningen op een rekening van ABN Amro. Het ging om een nevenreden bij zijn rekening courant met de curieuze naam 'Inventus'. In totaal maakte Greeven tussen 2004 en 2011 een bedrag van 10.419.866 euro over naar die rekening. In het 'topjaar' 2009 ging het om 3.335.000 euro - 39 tranches van 50 duizend euro, een van 135 duizend euro en vijf van 250 duizend euro.

Miljoenendeals

Internal Audit heeft vergaande bevoegdheden en had die rekening in principe in kunnen kijken, bevestigt een accountant die niet met zijn naam in de krant wil. Zeker is in elk geval dat het vermogen van De Vries andere afdelingen in de bank niet is ontgaan. De kasbeheerder werd namelijk als klant gepromoveerd van 'retail' naar 'private banking'.

In 2013 is ABN Amro wegens deze rekening beboet door De Nederlandsche Bank (DNB) in verband met de Inventus-rekening. De bank had de verdachte transacties moeten melden volgens de 'Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van terrorisme', vindt DNB. De toezichthouder licht de boete niet inhoudelijk toe, maar volgens ingewijden zou het gaan 27.000 euro. Een klein bedrag voor een grote bank, maar toch een sterk signaal. Boetes van DNB zijn zeer uitzonderlijk.

Afgelopen maand werd het mysterie rondom de gang van zaken in 2010 nog eens groter. Op 19 november werd bekend dat Autoriteit Financiële Markten een boete van 3 miljoen euro heeft opgelegd aan ABN Amro in verband met de Vestia-zaak. In de eerste plaats is die boete uigedeeld wegens fouten die Fortis ooit gemaakt heeft. Zo zijn de (mobiele)telefoongesprekken tussen Fortis-bankier Jako Groeneveld met Arjan Greeven en Marcel de Vries niet goed geregistreerd, er is in elk geval niets meer van terug te vinden. Dit terwijl banken verplicht zijn zulke gesprekken op te nemen en op te slaan. Nu de tapes onvindbaar zijn, kan de AFM haar werk niet meer goed doen. Uit het boetebesluit van de financieel toezichthouder blijkt dat de tapes zijn verdwenen doordat Groeneveld al sinds 2004 vanuit zijn woning in Hellevoetsluis de miljoenendeals met Vestia sloot.

Marcel de Vries is hoofdverdachte in de fraudezaak rondom Vestia. Beeld anp

Bewijsstukken

Maar ABN Amro wordt ook beboet voor een fout die de bank zelf heeft gemaakt. De bank heeft 'vermoedelijk in 2011' de emailbox van handelaar Jako Groeneveld vernietigd. Volgens ABN Amro was dat de normale bedrijfsprocedure een jaar nadat een medewerker is vertrokken. Maar de toezichtouder kan zonder die mails helemaal niet meer reconstrueren hoe de handel tussen Fortis en Vestia destijds is verlopen.

Vestia heeft vorig jaar al aangifte gedaan tegen ABN Amro, het Openbaar Ministerie heeft inmiddels besloten dat het ABN Amro niet gaat vervolgen. Daar loopt nog een beroepszaak tegen, maar de kans lijkt groot dat justitie deze zaak zal laten lopen.

Zo blijft de mogelijkheid boven de markt hangen dat de staatsbank in 2010 bij de fusie met Fortis een enorm lijk in de kast aantrof en dat vakkundig terug duwde in de hoop dat het wel zal het niet zou gaan stinken. De parlementaire enquêtecommissie die het recht heeft om alle documenten in Nederland op te vragen had hierover duidelijkheid moeten scheppen, vindt het Tweede Kamerlid Jacques Monasch van de PvdA. Hij zal commissie-voorzitter Roland van Vliet (ex-PVV) daarom vandaag vragen dat alsnog te doen.

De Parlementaire Enquêtecommissie Woningcorporaties deed onderzoek naar de opzet en het functioneren van het stelsel van woningcorporaties. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.