In de schulden door de 'Latte-factor'

De nieuwe schuldenaren zijn steeds vaker huiseigenaren. Ze zijn gewend aan een leven vol kleine luxe - koffie hier, broodje daar - en komen daardoor bij tegenslag in de problemen.

Beeld PeterVanHugten

Neem je geregeld een Caffè Latte op weg naar het werk of tijdens het wachten op het station? Waarschijnlijk wel, want het aantal koffiebars in Nederland groeit als kool. Maar heb je weleens uitgerekend wat dat dagelijkse luxe bakkie troost je per maand kost? Waarschijnlijk niet, want mensen houden dat soort kleine uitgaven niet precies bij. Welnu: een Caffè Latte kost bij Starbucks 3,15 euro. Twintig Lattes per maand (een op elke werkdag) vormen dus samen een kostenpost van 63 euro. Dat is 756 euro per jaar. Exclusief die incidentele muffin of koek.

Een bezoek aan de Starbucks of Coffee Company is een vast onderdeel geworden van het grotestadsleven. En dat is lang niet alles wat je bijna ongemerkt uitgeeft: alleen wat oudere collega's nemen nog brood van huis mee De meeste 50-minners zijn eraan gewend geraakt elke dag ergens hun lunch te kopen. En wat dacht je van die leuke apps en iTunes-nummers waar jouw kennissen je op attenderen? Door de optelsom van dit soort onbewuste kleine luxe-uitgaven hebben ook mensen die behoorlijk verdienen niet altijd voldoende spaargeld achter de hand om onverwachte tegenvallers op te vangen. In de sociologische wetenschap wordt dit verschijnsel de Latte-factor genoemd.

Nederlanders met problematische schulden zijn steeds vaker huiseigenaren, constateerde het Nibud in november in een rapport. Mensen dus die voordat het financieel misging een relatief hoog inkomen genoten.

Belangrijke oorzaken

Het budgetinstituut benoemt twee belangrijke oorzaken voor de betalingsproblemen van deze groep. De eerste is dat zij na een inkomensterugval hun uitgavenpatroon niet snel genoeg aanpassen aan de veranderde omstandigheden. De tweede oorzaak is gebrekkige financiële planning. Het zijn vaak mensen die hun uitgaven niet bijhouden en al vóórdat zij door werkloosheid of een scheiding werden getroffen alles opmaakten wat er binnenkwam. Ondanks hun relatief hoge inkomen spaarden zij niet of nauwelijks, waardoor er geen enkele buffer aanwezig was om tegenvallers op te vangen. 'Wie dan leeft, die dan zorgt', is hun levensmotto. Daardoor ontstaan direct schulden als het inkomen plotseling daalt of als de auto kapot gaat.

Mensen met problematische schulden (van alle rangen en standen) zijn gemiddeld gevoeliger voor verleidingen en hebben een kortere horizon dan mensen zonder financiële problemen. Dat heet 'present bias'. Als mensen moeten kiezen tussen 100 euro vandaag of 100 euro over een jaar, kiest iedereen het eerste. Maar een deel ontvangt óók liever 100 euro vandaag dan 200 euro over een jaar, terwijl anderen liever geduld oefenen als daar een hogere beloning tegenover staat. De eerste, hedonistisch ingestelde groep kampt vaker met schulden dan de tweede.

Ook houden schuldenaren slecht overzicht over hun uitgaven en zijn ze vaak optimistisch van aard. Door die 'optimism bias' gaan ze er bijvoorbeeld voetstoots van uit dat hun inkomen zal stijgen. Als dat niet gebeurt en er zijn wel hoge schulden aangegaan op basis van die optimistische verwachting, leidt dat tot problemen. Van de huiseigenaren met schulden uit het Nibud-onderzoek had tweederde nooit rekening gehouden met een mogelijke inkomensdaling.

Wie een hoog inkomen heeft, kan het zich veroorloven taartjes bij de bakker te kopen in plaats van bij de HEMA of de Lidl. Dat is een financiële valkuil, want mensen associëren een hoge prijs soms onterecht met kwaliteit. Het Amerikaanse tv-programma Brain Games voerde een experiment uit waarbij proefpersonen twee volstrekt identieke taarten voorgeschoteld kregen. De ene taart kostte zogenaamd 15 dollar en de andere 55 dollar. De proefpersonen vonden de duurdere taart veel lekkerder.

Beeld thinkstock

Status vergaren

Consumptie is een manier om status te vergaren en heeft daarom een sterke sociale component. En in 'de betere kringen' is het niet bon ton is om je gasten een taart van de Lidl voor te zetten. Om je sociale status te behouden, moet je dus een hoger uitgavenpatroon aanhouden dan wanner je tussen bijstandstrekkers leeft.

De Latte-factor vaart ook wel bij het sluipenderwijs verdwijnen van contant geld. Betalen met cash doet pijn: je ziet letterlijk hoe het geld uit je portemonnee verdwijnt. Pinbetalingen zijn onzichtbaar en verlagen daardoor het bewustzijn over het uitgavenpatroon. Omdat we tegenwoordig bijna altijd met pin betalen, merken we niet meer dat onze portemonnee alwéér leeg is na een aantal cappuccino's en snackrepen uit de snoepautomaat. De portemonnee is immers altijd leeg, afgezien van het plastic geld dan.

Samenvattend: leg een buffer van minimaal drie maandsalarissen aan spaargeld aan voor slechte tijden. Geef niet altijd alles uit wat er elke maand binnenkomt. Houd overzicht over je uitgaven en vaste lasten. En loop die koffiespeciaalzaak wat vaker voorbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden