Achtergrond Bouwen met hout

In de Nederlandse bossen groeien 60 woningen per dag

Hout maakt een opmars als bouwmateriaal voor nieuwe huizen, hotels en kantoren. Je kunt er snel mee werken, en het zorgt ook nog eens voor minder uitstoot van CO2, zeggen experts.

Bij de firma Derix worden in een gloednieuwe hal met dito apparatuur houten planken verlijmd tot meerlaags hout (CLT), dat gebruikt wordt in de huizenbouw. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De grondwerkzaamheden voor een nieuwbouwproject in Weert van woningcorporatie Wonen Limburg zijn nog maar net een paar weken aan de gang, maar in juni kunnen de bewoners er al in. Die snelheid haalt de corporatie omdat de zestien woningen worden gebouwd van hout, om preciezer te zijn: van CLT (cross laminated timber, ofwel kruislaaghout). Het is een pilot, zegt directeur Wim Hazeu. ‘Als de ervaringen goed zijn, kan een deel van onze nieuwbouw in hout worden gebouwd.’ De corporatie bouwt per jaar 150 tot 300 woningen.

Bouwen in hout was eeuwenlang de standaard, maar de afgelopen tweehonderd jaar kreeg hout een slechte naam. Het vergde veel onderhoud, het was brandgevaarlijk en gehorig. Maar de laatste jaren is hout aan een comeback bezig. Bouwen gaat veel sneller, en als het om klimaatprestaties gaat, wint hout met straatlengtes voorsprong.

De productie van staal, glas en cement vergt massa’s fossiele brandstoffen. Zo’n 11 procent van alle broeikasgas in de wereld is te wijten aan de productie van bouwmaterialen. Daar komt dan nog het transport bij, en omdat staal en beton zwaar zijn, vergt ook dat nog een flinke hoeveelheid energie, met bijbehorende extra uitstoot van broeikasgas.

Klimaatdiscussie

Die emissies vermijd je grotendeels als je in hout bouwt. Door te bouwen in hout vermijd je niet alleen uitstoot van CO2, je slaat bovendien CO2 op. In de klimaatdiscussie is onder de grond stoppen van CO2 (ook wel CCS genaamd) een vaak geopperde, maar omstreden oplossing om CO2 uit de lucht te houden. Maar je kunt CO2 ook achter het behang plakken: in de houten muren van woningen en gebouwen. Stel dat één miljoen woningen (Nederland bouwt er tot 2050 nog ongeveer 1,8 miljoen) niet uit beton maar uit hout worden opgetrokken, dan zou dat 55 miljoen ton aan uitstoot van CO2 schelen, een kwart van wat Nederland nu jaarlijks uitstoot. En er zou 45 miljoen ton CO2 ‘opgesloten’ zitten in de muren en vloeren van die woningen.

Toch wordt hout nog nauwelijks gebruikt voor het casco van gebouwen. Tot nu toe blijft het in Nederland vrijwel beperkt tot enkele prestigieuze projecten. Hotel Jakarta in Amsterdam. Woontoren Haut, 21 verdiepingen in aanbouw, ook in Amsterdam. Het hoofdkantoor van Triodos Bank in Zeist. Hotel Chicago, waarvan de bouw net is begonnen naast het befaamde hotel New York in Rotterdam.

Hotel Jakarta in Amsterdam. Beeld Sander Baks

Wim Hazeu van Wonen Limburg vindt dat wel logisch. ‘Bouwen in hout is 10 tot 15 procent duurder dan een conventionele bouwmethode. Voor een pand waarvan de uitstraling belangrijk is, is dat geen bezwaar, maar voor zestien woningen in de sociale huursector is dat een probleem.’

‘Light house projects’ noemt Mathew Vola die prestigieuze houtbouwsels. Vola is directeur en constructief ontwerper bij ingenieursbureau Arup, dat wereldwijd betrokken was bij tal van prestigieuze bouwprojecten. In Nederland bijvoorbeeld het Rijksmuseum en het Stedelijk Museum in Amsterdam, in Sydney het befaamde Opera House. 

Duurzaamste bouwplan

Drie jaar geleden schreef de gemeente Amsterdam een prijsvraag uit voor een stuk grond vlakbij het Amstelstation. De indiener van het duurzaamste bouwplan mocht bouwen. Projectontwikkelaar Lingotto, architectenbureau Team V en Arup werkten daarbij samen. Vola: ‘In zo’n geval kun je wel met een concept aankomen dat voldoet aan de Breeam Outstanding Standard (de hoogste standaard voor duurzaamheid van een gebouw, red.), maar dat raakt niemand echt. Maar als je zegt: we maken het gebouw van hout, dan ziet iedereen het onmiddellijk, en voelt iedereen het ook.’ Het werkte: woontoren Haut is nu in aanbouw.

Bouwen in hout zal niet beperkt blijven tot dergelijke ‘vuurtorenprojecten’, denkt Vola. Want het wordt steeds interessanter om in hout te bouwen. Tien jaar geleden was, gerekend over de hele levensduur van een gebouw, minder dan één procent van de CO2-uitstoot toe te schrijven aan het gebouw zelf. Liefst 99 procent was toe te rekenen aan verlichting, ventilatie en vooral verwarming. Wie de uitstoot van CO2 wilde verminderen, had er niet veel aan het beton te gaan vervangen door hout. Die moest vooral de isolatie verbeteren.

Het gebouw van Triodos in Driebergen. Beeld Bert Rietberg voor J.P. van Eesteren

Maar aan de isolatie valt in nieuwbouwwoningen straks niet veel meer te verbeteren. Nog dit jaar treden nieuwe bouwvoorschriften in werking, BENG: Bijna Energie Neutraal Gebouw. De isolatie van woningen en andere gebouwen wordt dan nog verder opgevoerd, warmtepompen zorgen voor warmte en zonnepanelen voor stroom. Door die verbeteringen gaat de uitstoot van (nieuwe) gebouwen tijdens het gebruik naar bijna nul. Vola: ‘Vanaf dat moment zit eenderde van de CO2-uitstoot van een gebouw, over zijn hele levensduur gerekend, in het gebouw zelf.’ En dan wordt het wél interessant om op het bouwmateriaal te gaan letten, zegt hij. ‘We denken nu dat de regels voor stikstof een probleem zijn voor de bouw, maar wacht maar totdat de regulering van de CO2-uitstoot op stoom komt.’

Brabantse populieren

Nog is bouwen in hout duurder. Maar zodra het gewoon wordt, zullen de kosten sterk gaan dalen, denkt Marco Vermeulen. Vermeulen onderscheidt zich in de wereld van architectuur met het veelvuldig gebruik van hout. Op de laatste aflevering van de Dutch Design Week in Eindhoven had hij een paviljoen van CLT staan, dat rustte op de stammen van gekapte Brabantse populieren. Zijn meest prestigieuze project is Dutch Mountains, twee woon-/hotel-/kantoortorens in Eindhoven, waarvan de hoogste 35 verdiepingen zal tellen.

Bouwrevolutie

CLT is het materiaal dat een revolutie in de bouw kan ontketenen. Het is een soort multiplex van planken, met diktes van 5 tot 50 centimeter. Dankzij dit materiaal kan het casco van hoogbouw van hout worden gemaakt. Juist bouwen met dit materiaal maakt gebouwen tot formidabele opslagplaatsen van CO2. De hoogste (geplande) gebouwen reiken tot 130 meter (Dutch Mountains in Eindhoven).

Dat wordt een van de hoogste houten gebouwen ter wereld. ‘Maar eigenlijk is bouwen met hout vooral interessant voor gebouwen tot ongeveer tien bouwlagen’, zegt Vermeulen. Hout biedt meer mogelijkheden voor prefab dan beton. Omdat het materiaal veel lichter is, kunnen grotere elementen in één keer de fabriek worden gemaakt.

Bij de firma Derix worden houten planken verlijmd tot kruislaaghout (CLT), dat gebruikt wordt in de huizenbouw. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

In de fabriek van Derix in Osnabrück kunnen elementen worden gemaakt tot een lengte van 17,8 meter, compleet met uitsparingen voor vensters, leidingen en stopcontacten. De productie van zo’n element vergt, afhankelijk van de complexiteit en de afmetingen, een kwartiertje tot 4 uur. Aanpassingen kosten veel minder tijd en geld dan bij betonnen elementen.

Toch verwacht directeur Johan-Paul Borreman van Derix Nederland niet dat hout de komende vijf jaar zijn kostenachterstand op beton zal inlopen. ‘Een groot deel van de kosten bestaat uit de aanschaf van hout, en hout kost wat het kost.’ Dat is op dit moment zelfs relatief weinig, omdat de belangrijkste boomsoort, de spar, overvloedig beschikbaar is. Gevolg van een klimaatprobleempje: door de aanhoudende droogte hebben sparren in Duitsland het erg moeilijk, en zijn ze vatbaar geworden voor de beruchte schorskever. Boseigenaren kappen wat ze kappen kunnen voordat de kever hun bomen waardeloos maken.

Maar wellicht komt er hulp uit een andere hoek. Voor 2021 heeft het kabinet een CO2-heffing aangekondigd. De details zijn nog niet bekend, maar duidelijk lijkt dat beton en staal daardoor duurder zullen worden. Of daarmee het kostennadeel van hout meteen wordt opgeheven, moet nog blijken.

Bescheiden inkomen

De echte doorbraak zou kunnen komen van grote bouwers of van woningcorporaties. Als Ymere, de grootste woningcorporatie in Nederland die jaarlijks vijfhonderd nieuwe woningen bouwt, in hout zou gaan bouwen, zou dat in één klap een enorm verschil kunnen maken. ‘Maar wij passen het nog niet toe’, zegt de woordvoerder. ‘We experimenteren er ook niet mee. Onze missie is te bouwen voor mensen met een bescheiden inkomen. We hebben hier geen boompje waar euro’s aan groeien. We willen zeker weten dat het materiaal op de lange termijn ook goed blijft. CLT heeft zich nog niet bewezen.’ Woningcorporatie Mitros, jaarlijks goed voor 450 nieuwe woningen, laat weten ‘altijd te zoeken naar onderhoudsarme materialen’. ‘Daar behoort hout niet direct toe.’

Ballast Nedam ziet wel toekomst in hout. Het bouwconcern bouwde hotel Jakarta in CLT, en zal ook hotel Chicago voor zijn rekening nemen. Onno Dwars, directeur van het projectontwikkelingsbedrijf van Ballast Nedam: ‘Hout scoort hoog in circulariteit, dus je ziet nu overal elementen van hout opduiken. Dat is een trend, ook in standaardgebouwen. Je ziet ook dat veel projectontwikkelaars een pilot willen voor het bouwen van een casco in CLT.’

Maar of de toekomst is aan CLT, dat moet hij nog maar zien. Voorlopig ziet hij dat een andere techniek van houtbouw meer wind in de zeilen krijgt: de houtskeletbouw. Daar gaat het om lichte constructies van balken, palen en platen, waarbij de holtes worden opgevuld met isolatiemateriaal naar keuze. ‘Bossen zijn schaars, en er wordt al een groot beroep op gedaan. Dus we moeten heel zuinig zijn met hout.’

Daar raakt hij een gevoelig punt. Want meer bouwen met hout betekent onherroepelijk dat er meer bomen moeten worden gekapt, en bomen kappen is een hot issue.

In het (houten) kantoorgebouw van het Europees Bossen Instituut EFI bestudeert Hans Verkerk al jaren de productiecapaciteit van de Europese bossen. Volgens hem wordt er uit de bossen in de Europese Unie jaarlijks 500 tot 550 miljoen kuub stamhout geoogst, maar is er capaciteit voor 650 tot 700 miljoen kuub, een potentiële groei dus van rond de 150 miljoen kuub. Honderd miljoen kuub, zo rekent hij voor, zou al genoeg zijn om jaarlijks ruwweg 40 procent van alle Europese nieuwe woningen en kantoren uit hout op te trekken.

Bosarm

‘Je moet niet meer hout uit het bos halen dan er jaarlijks bijgroeit’, zo formuleert hij de formule voor duurzaam bosbeheer. Maar zelfs het bosarme Nederland zou makkelijk eenderde van zijn nieuwbouw met hout kunnen realiseren zonder die regel te overtreden. Architect Vermeulen komt tot vergelijkbare uitkomsten. Hij heeft voor de provincie Zuid-Holland onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om woningen te bouwen met hout van eigen bodem. Zijn conclusie: ‘De bestaande bossen in Nederland, Natura 2000-gebieden niet eens meegeteld, zijn genoeg om 22.400 woningen per jaar van te bouwen, zestig per dag, eenderde van de totale productie.’

Meer hout gebruiken kan zelfs goed uitpakken voor de bossen, zegt Verkerk vanuit zijn Finse bosinstituut. ‘Dan krijgen boseigenaren meer inkomsten, waardoor ze meer kunnen investeren in bosbeheer. Ze zouden, wat wij noemen, klimaatslim kunnen investeren. Sommige boomsoorten hebben het nu moeilijk als gevolg van de klimaatverandering, daar kun je rekening mee houden. In Duitsland en Tsjechië bijvoorbeeld is er een massale sterfte onder sparren door droogte en die oprukkende schorskevers. Als je nieuwe bomen aanplant, kun je rekening houden met zulke effecten van klimaatverandering.’

Meer houtkap hoeft niet ten koste te gaan van natuur en recreatie. Verkerk: ‘Je kunt verschillende boomsoorten door elkaar laten groeien. Je kunt oude bomen laten staan als je gaat kappen, en je kunt meer dood hout in het bos laten liggen. Dat is heel gunstig voor de biodiversiteit.’

Lees ook:

Nederland is in 2120 schoon en groen
In het Nederland van 2120 hebben we twee keer zoveel bossen en tweederde minder vee. En groeit de stedelijke bevolking vooral in het oosten en het zuiden van het land, minder in de Randstad. En we bouwen met hout in plaats van beton.

De boom als basis voor alles: hoe hout het materiaal van de toekomst kan worden
Wolkenkrabbers, ramen, auto’s, batterijen: die kun je straks allemaal van hout maken, volgens de pioniers van de duurzame houtrevolutie. Hoe werkt dat? 

Amsterdam krijgt op een na hoogste houten gebouw van Europa
Hoge gebouwen van hout zijn wereldwijd een trend. Ze zijn duurzaam en daar is een markt voor. In Amsterdam zal Haut verschijnen, een houten woontoren met 21 verdiepingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden