In arm Brazilië draait water om macht

Lang werden ze klein gehouden door de lokale politiek. Water konden ze krijgen, maar alleen in ruil voor stemmen. Met een miljoen waterputten grijpen arme Brazilianen nu de macht....

In de kleine melkfabriek van Nazaré da Mata valt een pijnlijke stilte als José Antônio Lopes Júnior vertelt dat de productie zo goed als stilligt. Daar wist Fátima Amazonas, een manager van de Wereldbank in Brazilië, niets van.

Water heeft de coöperatie dankzij een waterput die mede door de Wereldbank werd gefinancierd; een klein wonder, want de provincie Pernambuco hoort tot de droogste en daardoor armste van Brazilië. Koeien zijn er eveneens, zij het niet met een wulps, Hollands figuur, maar met uitgedroogde uiers en botten die bijna door het vel heen steken.

Zelfs alle noodzakelijke documenten – Brazilië heeft door zijn enorme bureaucratie een belabberd ondernemingsklimaat – liggen klaar. Maar wat ontbreekt is de goedkeuring van lokale politici. ‘Omdat ze zelf niet bij het project zijn betrokken’, vermoedt Lopes Júnior, de voorman van de boeren die met steun van de Wereldbank op eigen benen proberen te staan. De vorige burgemeester was hen welgezind. Maar zijn opvolger lijkt te willen terugkeren naar vroegere tijden, toen de boeren nog voor ieder wissewasje bij de burgemeester moesten aankloppen. Amazonas belooft de zaak op het kantoor van de Wereldbank in de miljoenenstad Recife uit te zoeken.

Vijftig kilometer verderop, in Santa Maria do Cambucá, lijken ze te hebben geleerd van de problemen met de autoriteiten. In het dorp wordt een groot feest gevierd: kinderen doen in uitbundige kostuums dansjes in de kerk van de Methodisten, het grootste gebouw van het dorp; daarna wordt er gegeten en gedronken. De reden: het dorp neemt vijf waterputten in gebruik.

Tegen het stoffige landschap en de dorre struiken steken de hagelwitte waterputten schril af. Donkere wolken pakken zich samen boven het dorp, dus als het meezit zal het niet lang duren voor ze hun nut kunnen bewijzen. De regen die op de daken van de kleine huisjes valt, zal dan via dakgoten naar de betonnen putten worden geleid. 16 Duizend liter kunnen de putten, die half boven de grond uitsteken, opvangen; voldoende om een vijfkoppig gezin een halfjaar van te laten drinken.

‘De waterput is het mooiste kerstgeschenk dat ik ooit heb gekregen’, zegt Edite Maria da Silva Gomes, die er november 2004 al een kreeg. Puttenbouwer Roberto liet zijn naam in het cement achter. ‘De put heeft mijn leven veranderd. De overheid stuurde wel eens een watertruck, maar daar konden we maximaal twee emmers van krijgen.’

Veel inwoners van Pernambuco moeten nu nog uren per dag lopen voor water. Sommige boeren verkopen hun koeien omdat ze die niet genoeg te drinken kunnen geven. Kinderen lopen ziektes op omdat het oppervlaktewater niet zuiver genoeg is om te drinken.

‘Mijn kinderen zijn sinds vorig jaar een stuk gezonder’, zegt Da Silva Gomes stralend. ‘Ze kunnen vaker naar school omdat ze geen water meer hoeven te dragen.’ Zelf kan ze vaker naar het land, waar ze maïs, bonen en komkommers verbouwt om zichzelf en haar twee kinderen in leven te houden. Nu haar man dood is, rest haar verder alleen een kleine weduwenuitkering.

Tegen die opbrengsten lijken de kosten in het niet te vallen: 1500 Braziliaanse reais (ongeveer 500 euro) per put, in het dorp Santa Maria do Cambucá opgebracht door een onwaarschijnlijk samenwerkingsverband van grootkapitaal, kerk en ontwikkelingshulp. Behalve de Methodisten droegen de Braziliaanse tak van Citibank en ontwikkelingsorganisatie Ethos aan de totstandkoming ervan bij.

In het totaal moeten er in het arme, droge noordoosten 1 miljoen van die witte putten worden neergezet. Daarmee wil Brazilië één van de millenniumdoelen van de Verenigde Naties – de belangrijkste doelstellingen van de internationale ontwikkelingssamenwerking – behalen: het aantal mensen zonder drinkwater moet voor 2015 zijn gehalveerd.

In Recife, op het kantoor van de Braziliaanse ontwikkelingsorganisatie ASA die het project coördineert, weten ze precies hoe ver het noordoosten is gevorderd. ‘Iedere waterput heeft een uniek nummer dat in ons computersysteem staat geregistreerd’, legt Fernanda Cruz vanachter haar beeldscherm uit. ‘Zo voorkomen we dat een familie twee waterputten krijgt, of dat er een naar een spookfamilie gaat.’

De tussenstand volgens de geavanceerde software van ASA: 81.408 waterputten, gemaakt door 2729 puttenbouwers, waarvan 92.031 families profiteren. Er is met andere woorden nog een lange weg te gaan. Maar sinds de Braziliaanse regering zich in 2003 met haar prestigieuze ontwikkelingsprogramma ‘Zero Fome’ (Nul Honger) aan ASA committeerde, zit de vaart erin. Ook de Wereldbank steekt geld in het zogeheten ‘1 miljoen waterputten’-project.

‘Politici gebruiken water om allerlei dingen gedaan te krijgen. De mensen kunnen water krijgen van een tankauto die door het dorp rijdt, maar dan moeten ze wel op degene stemmen die de tankauto heeft geregeld’, zegt Victor Arai van de internationale ontwikkelingsorganisatie Oxfam, die het project eveneens ondersteunt. ‘Water staat hier gelijk aan macht. Mensen zijn daarom bang voor politici. Maar dat gaat veranderen.’

Volgens Arai gaan de witte putten, die als een soort schimmel oprukken op het droge platteland, dan ook over meer dan alleen water. ‘Ze staan symbool voor gemeenschapszin en solidariteit; voor families die zichzelf organiseren om een betere toekomst veilig te stellen.’

Om de bevolking te mobiliseren, rijdt Reginaldo José da Silva op een motor de dorpen af, doorgaans over slecht begaanbare, ongeasfalteerde wegen. Voor de analfabete bewoners neemt hij stripboekjes mee, waarin wordt uitgelegd hoe ze aan een waterput kunnen komen. ‘Betalen hoeven de families niet’, zegt de medewerker van ASA. ‘Maar we vertellen de mensen dat het geen gift is; het gaat iedere keer weer om een verovering.’ Vooral de participatie van vrouwen is volgens Da Silva cruciaal. ‘Er heerst hier een sterke macho-cultuur. Vrouwen zijn meestal verantwoordelijk voor het halen van water. Met de putten winnen zij dus aan macht.’

De bevolking leert niet alleen van Da Silva, maar ook omgekeerd. ‘Boeren vertelden ons dat je vliegen en mieren in de watertank kunt bestrijden door er een paar visjes te laten rondzwemmen. Daarvan maken we nu gebruik.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden