'Ik moet m'n mond houden'

Het klinkt goedkoop als hij het zegt, vreest hij. Toch uit Cor Boonstra zijn bezorgdheid over de effecten van de bonuscultuur. 'Er is een algemene tendens ontstaan van het-is-nooit-genoeg.'

'Ik zeg tegen mijzelf: Cor Boonstra, je bent nu PvdA-achtig naïef.' Beeld null
'Ik zeg tegen mijzelf: Cor Boonstra, je bent nu PvdA-achtig naïef.'

Cor Boonstra: 'Nee, netjes mijn beurt afwachten, dat heb ik nooit gekend. In alle eerlijkheid moet ik dat toegeven.' Een brede grijns.

Mensen waren bang voor u.

'Dat is veel te algemeen. Mijn kritische opstelling richtte zich op mensen die verantwoordelijkheid droegen voor het geheel, niet op de mensen op de werkvloer.'

Goed, het management was bang voor u.

'Nee, dat is ook niet juist. Het management wist dat ik redelijk zwart-wit was in mijn meningsvorming over de prestaties. Laat ik het anders zeggen: er bestond misschien een zekere angst onder mensen die van zichzelf wisten dat ze niet goed draaiden. Het schijnt dat ik dan herkenbaar ben in mijn reactiepatroon.'

Weer die brede grijns.

Bijna zeven jaar, tussen 1994 en 2001, zat Cor Boonstra (78) in de top van Philips, de laatste vier jaar als bestuursvoorzitter. Toen hij kwam, leed Philips een verlies van een half miljard gulden. Toen hij vertrok, liet hij een compleet verbouwd en afgeslankt bedrijf achter. Philips maakte een winst van bijna 21 miljard. Eerder had hij veldslagen geleverd bij andere grote concerns, zoals SRV en Sara Lee/Douwe Egberts.

Hij gold als een harde bikkel. Deze week verscheen zijn biografie: Boonstra, 19 lessen van Nederlands meest dwarse CEO. In het boek worden dierbare bijnamen opgehaald: Boonstra de Botte, Bazooka Boonstra, Boonstra de Neutronenbom (laat gebouwen staan, doodt mensen).

Hij zegt: 'Het is een schande dat die dingen in de pers over mij geschreven werden. Je kunt nergens iets vinden over mij en conflicten met de vakbonden. Ik vond het gewoon niet nodig messen te trekken.'

null Beeld null

Boonstra, de sociale werkgever?

'Nee, zo zou ik mezelf nooit noemen. Dat heeft een klankkleur die mij niet bevalt. Maar luister, je werkt niet in een bedrijf om ruzie met elkaar te maken, je werkt in een bedrijf om het fijn te hebben met elkaar. Dat meen ik echt serieus.'

Maar zoiets als Boonstra de Botte komt toch niet uit de lucht vallen?

'Ik vind het een mooie alliteratie, maar ik ken het begrip niet. Er zijn twee soorten verwijten die ik altijd kreeg over mijn managementstijl. Het ene is dat ik hard ben. Vooruit, het zal. Als ik denk dat iets moet gebeuren, moet het ook gebeuren. Maar het andere verwijt is: mensen vinden mij te aardig.'

Welke mensen mogen dat dan wel zijn?

'Velen, velen. Mensen die mij adoreren. Maar ik moet wel het volgende toegeven: het zijn meestal secretaresses, service-medewerkers, chauffeurs. Mensen die voor mij klaarstonden en voor wie ik altijd een groot respect heb gehad.'

Cor Boonstra, zoon van een melkboer uit Leeuwarden, is een gesoigneerde verschijning. Hagelwitte manchetten steken uit het navyblauwe kostuum van fijne wol. Het dunne, witte haar is zorgvuldig gekapt.

We spreken over de Panama Papers, over de bonuscultuur in het bedrijfsleven, over de tegenstellingen in het maatschappelijk klimaat. Boonstra toont zich betrokken. Uit somberheid.

Hij zegt: 'De financiële markten hebben tot in de jaren tachtig redelijk normaal gefunctioneerd. Er zijn momenten geweest dat er gerepareerd moest worden, maar dat was allemaal nog min of meer normaal. Ik denk dat begin jaren negentig de drift naar het geld verdienen, naar het rendement voor de aandeelhouders, is geëxplodeerd.'

Hij heeft uit eigen ondervinding het effect gezien op het gedrag van het management: 'Men kreeg stock options, de raden van commissarissen hielden de top van hun bedrijven een kluif voor, om maar te voldoen aan de drift van de aandeelhouders. Het kwam opzetten vanuit Amerika en is doorgesijpeld naar Europese bedrijven die in handen waren van Amerikaanse eigenaren. Het was de bedoeling dat het management met die opties in de achterzak een aantal jaren mee zou blijven bouwen aan een gezond en sterk bedrijf. Daarom konden de opties ook niet meteen verzilverd worden.

'Maar in het midden van de jaren negentig werden de Amerikaanse denkwijzen losser. Als je op dinsdag je jaarlijkse portie stock options kreeg, kon je op woensdag naar de bank gaan en innen. Ik moest bij Sara Lee mijn aandelenopties nog vasthouden. Toen ik bij Philips kwam, kreeg ik de mogelijkheid direct te verzilveren.

'Een flink aantal managers in Europa heeft gebruikgemaakt van de snelle winst. En dan loopt het de verkeerde kant uit. Dan krijg je dat het management gaat werken aan kortetermijnwinstgevendheid en de lange termijn laat sloffen.'

Man van de aanval

Toen Cor Boonstra de baas werd bij Philips, in 1996, onderging de Eindhovense hofhouding een cultuurshock. Het staat mooi beschreven in de zojuist verschenen biografie van Boonstra. 'Ze waren versteend', noteert auteur Manfred Bik. 'Er gebeurden dingen die ze in de Eindhovense lanen nooit voor mogelijk hadden gehouden.' De Philips Vliegdienst bijvoorbeeld - minstens 25 toestellen - werd opgedoekt. Bik: 'Er was een elite in Eindhoven die het geweldig goed had. Iemand van buiten had nu een directe aanval op hun bestaan uitgevoerd, zo voelden ze dat!'

Wie had het moeten voorkomen?

'De overheid heeft er niet over nagedacht, laat ik het zo zeggen. De wetgever heeft de slag gemist. Ik ben van mening dat er een algemene tendens is ontstaan van het-is-nooit-genoeg.

'Soms heb ik een vlaag van optimisme. We hebben bij Unilever nu eindelijk een leider die bereid is nee te zeggen tegen aanbiedingen van de raad van commissarissen. Paul Polman heeft al een paar jaar achter elkaar geweigerd salarisverhogingen te aanvaarden. Ik weet wel dat ook hij forse bonussen krijgt, maar toch, met dat nee tegen automatismen als elk jaar een hoger salaris ben ik hartstikke blij.

'Er zouden op z'n minst vijf leidinggevenden in Nederland tezamen moeten komen om met elkaar af te spreken dat ze een andere koers gaan kiezen. Zo kijk ik er tegenaan. Als een topman van DSM, een man van Shell, een man van Unilever en nog één of twee gezamenlijk opstaan en zeggen: het is mooi geweest, het is genoeg zo, we gaan met elkaar spelregels opstellen om aan die tendens van nooit genoeg een einde te maken - dan zou dat fantastisch zijn.'

Alsof hij wakker schrikt, zegt hij opeens: 'Nee, ik wil dit eigenlijk niet gezegd hebben, ik moet m'n mond houden.'

Manfred Bik: Boonstra, 19 lessen uit het leven van Nederlands meest dwarse CEO Atlas Contact. 335 pagina's, euro 24,99.

Sinds wanneer houdt Boonstra z'n mond?

'Ik praat er ook niet over in mijn boek. En weet je waarom niet? Omdat het een pleidooi is dat in mijn situatie erg goedkoop lijkt. Ik heb tegen mezelf gezegd: Cor Boonstra, je wordt afgemaakt als je dat gaat zeggen. Want zelf heb je er in jouw tijd helemaal niks aan gedaan.'

In 2001 is hij beschuldigd van handel met voorkennis in aandelen Endemol. Het Openbaar Ministerie meende een harde zaak te hebben. Boonstra werd door de rechtbank vrijgesproken. Wel is hij veroordeeld voor handel in obligaties Ahold, terwijl hij daar commissaris was. Hij had het moeten melden.

Hoe is het met uw eigen hebzucht?

'Ik heb geen hebzucht. Dat meen ik echt. Ik heb het beter dan ik ooit dacht dat ik het zou kunnen krijgen. Ik geef gemakkelijk geld uit. Maar hebzucht ken ik niet. Totaal niet, totaal niet.'

Genoteerd, klaar, volgende vraag: waarom zouden de uitwassen niet door de overheid beteugeld moeten worden?

'Mag ik een beetje kritisch zijn? De overheid is niet capabel en heeft onvoldoende uitstraling om iets af te dwingen in het bedrijfsleven. Het is jammer dat ik het zeg, maar onze publieksdienaren hebben naar mijn mening niet de kracht om werkelijk iets te veranderen.

'Dan hebben we de vakbonden. Die hebben hun macht en kracht volledig verloren. Die zijn niet meer in staat om een verandering af te dwingen. En de werkgevers zijn ondertussen tot graaiers gemaakt, toch?'

Hoezo gemaakt?

'Omdat hun overvloedig de gelegenheid is geboden. Even een zijlijn: ik kreeg van de raad van commissarissen van Philips 500 duizend aandelenopties toen ik de opvolger werd van meneer Timmer. Ik had al 100 duizend stock opties. Ik dacht: potverdomme, wat veel, ook al is het voor de rest van mijn carrière. Maar het jaar daarop kreeg ik weer 100 duizend opties. Als een automatisme.

'Mijn punt is: de enigen die echt kunnen zeggen: het is mooi geweest, het is genoeg geweest, we gaan er wat aan doen, zijn de topmanagers. Dan heeft het misschien een kans. Al zeg ik meteen tegen mijzelf: Cor Boonstra, je bent nu PvdA-achtig naïef.'

Wat voor naïviteit is dat?

'Dat je weet dat het er niet van komt. We grijpen hoog, maar het gebeurt niet. Het zou wel moeten. Een aantal voorzitters van raden van bestuur moet bij elkaar gaan zitten, een lijn bepalen en dan gezamenlijk gaan praten met een aantal raden van commissarissen.'

Met welke boodschap?

'Beperking van de salarissen als een normaal, vast patroon. Graaicultuur vind ik een vervelend woord. Ik spreek over de noodzaak van zelfbeheersing. Er zijn genoeg commissarissen die zeggen dat ze er al mee bezig zijn. Maar als dan één keer per jaar het bonusmoment aanbreekt, zijn ze het weer vergeten. De bonuscultuur bloeit nog altijd volop, en dat zou niet meer moeten.

'De overheid kan het niet, het kan niet afgedwongen worden door onzekere raden van commissarissen, het kan alleen maar geregeld worden door topmanagers die zich inmiddels even ongerust maken als ik dat ben.'

Ongerust waarover?

'Ik ben ongerust over het feit dat de gemiddelde beloning van een topman zeventien, achttien, twintig keer zo hoog is als van een medewerker. Elke keer dat weer een forse bonus betaald wordt, is dat een stimulans voor onlustgevoelens. Ik maak me ongerust over het feit dat er nu al niet genoeg banen zijn en dat met de voortschrijdende automatisering er steeds minder banen zullen komen voor de middenklasse. Ik maak me ongerust over de imbeciliteit van de politiek die niet in staat is te ageren tegen het inhoudsloze, demagogische programma van de PVV.'

Waar draait het op uit?

'Op diepe onvrede over steeds meer ongelijkheid in de maatschappij. Ik zie veel moedeloosheid. Ik kom nog regelmatig in Amerika. Ik zie een absolute tweespalt in dat land tussen rijk en arm. Ik zie hoe nagenoeg iedereen daar moedeloos onder wordt. Schokkend vind ik het dat een goedwillende man als Obama, met wie we allemaal blij waren, dat die wordt afgemaakt. Hij wordt gewoon afgemaakt door domme mensen van de Tea Party, hij wordt volkomen geblokkeerd door voormannen van de Republikeinse Partij die rollebollend met elkaar over straat gaan. Dus ook een goed mens, een intelligente man, een gemotiveerde man, wordt gewoon door de onlustgevoelens in de maatschappij machteloos gemaakt.

'Ik hoop dat mijn kleinkinderen voldoende slagkracht zullen hebben om in een veel moeilijker wereld te overleven. Ik ben diep bezorgd. Tegenover je zit een vroegere sociaal-democraat die VVD'er is geworden en die inmiddels dit soort dingen zegt.

'We gaan terug, we gaan achteruit. Dat is mijn mening.'

Hij leunt achterover op zijn stoel, maakt opeens een intens droevige indruk. 'Sorry hoor. Waar zitten we over te praten?'

null Beeld null

Over het verlies aan maatschappelijke samenhang.

'Inderdaad. En daarom zijn we al blij als kinderen wanneer de paus een kleine handreiking doet, een bescheiden pleidooi voert voor medemenselijkheid, terwijl de kerk natuurlijk gewoon leerstellig blijft. Maar dan zijn we al gelukkig.

'We praten over deze maatschappij. Ik wou dat ik maar iets zag, begrijp je, een begin van een oplossing. Godverdomme, wat ziet het er slecht uit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden