Ik heb zoveel energie bespaard in huis het afgelopen jaar, dat ik nu op vakantie mag naar Bali

We compenseren wat af samen - hoe kunnen we de milieuwinst behouden?

Zoals de mens zich na het sporten een vette snack toestaat, zo lijkt ook de duurzaam levende mens zijn goede gedrag te 'compenseren'. En weg is de milieuwinst. Hoogleraar Henriëtte Prast heeft een oplossing bedacht: doe CO2 en water op de bon.

Beeld Koen Hauser

Het lekkerste van sporten: die welverdiende Mars na afloop van een intensieve trainingssessie. Of dat glas wijn bij het eten, hoewel u zichzelf nog zo had voorgenomen niet meer door de week te drinken. Maar ja, het was vandaag zo druk op het werk, dat u zich wat extra ontspanning gunt.

Herkent u zichzelf? 'Compenseert' u goed gedrag ook weleens door bewust of onbewust het verkeerde te doen? Omdat u het verdiend hebt? Of omdat u al zo veel hebt gedaan om af te vallen of een betere conditie te krijgen? Wees gerust. U bent niet alleen. Het vlees is zwak.

Dat u niet de enige bent, laat onderzoek zien. Na zware fysieke inspanning zijn mensen geneigd zichzelf te belonen door net iets meer te eten dan normaal of door een snack te nemen, blijkt onder meer uit een studie uit 2005 in het Journal of Consumer Research. Ook Nederlands onderzoek lijkt dit beeld te bevestigen. Zo doen mensen die de ene dag actief zijn geweest, het de volgende dag vaak een stuk rustiger aan, zag bewegingswetenschapper Saskia te Velde enkele jaren geleden, in een onderzoek aan de VU. 'Het effect was weliswaar klein, maar wel meetbaar', zegt Te Velde, tegenwoordig verbonden aan het Verweij-Jonker Instituut.

Er is zelfs een wetenschappelijke term voor dit gedrag: moral self licensing, of in het Nederlands de morele vrijbrief. Jezelf toestaan een goede inspanning te 'compenseren' met iets dat niet zo goed is. Omdat het nu eenmaal lekker is.

Dus neemt u na het sporten vaker een Mars. En laat u af en toe de lampen branden omdat er thuis al zo veel wordt bespaard nu alle peertjes zijn vervangen door leds. En trouwens, die vakantie naar Bali mag misschien een berg CO2 opleveren, maar een beetje zondigen is niet zo erg, want u hebt immers het hele jaar geen vlees gegeten en daarmee het klimaat al een dienst bewezen.

Ikzelf merkte het enkele jaren geleden, toen het gezin zonnepanelen had aangeschaft en destijds stikdure ledlampen had gekocht voor de woonkamer, waar het licht het vaakst brandt. Daarnaast had ik enkele apparaten uitgeschakeld die de hele dag een beetje stroom stonden te nippen, zoals de gezins-nas, een harde schijf die computerbestanden back-upt en constant staat te zoemen. Zo'n apparaat gebruikt slechts 12 watt, maar doordat het 24 uur per dag draait, jaagt hij er jaarlijks ruim 100 kilowattuur doorheen, had ik berekend. Stekker eruit, dus.

Beeld Koen Hauser

Dankzij de zonnepanelen, een zuiniger wasdroger, het terugdringen van sluimerverbruik en door gloeilampen te vervangen door leds, wist het gezin het stroomverbruik met 1.000 kilowattuur per jaar te verminderen. Eenderde van het totaal. Chapeau. Ik feliciteerde mezelf met zo veel groen gedrag. Ik schreef er zelfs een stukje over in de krant.

Toen kochten we een nieuwe auto. Met een zwaardere motor, want de bestaande gezinskar was niet vooruit te branden. De nieuwe beviel veel beter, al was het verbruik wat hoger. Na een paar maanden berekende ik eens wat het effect daarvan was op ons duurzame huishouden. De nieuwe auto bleek in vier maanden tijd de complete klimaatwinst van drie jaar te hebben weggevaagd. Chapeau. Goed gedaan.

'The diet soda effect of buying a fuel-efficient vehicle'

Henriëtte Prast, hoogleraar gedragseconomie aan de Tilburg Universiteit, grinnikt aan de telefoon. 'Het is heel eerlijk van jezelf dat je dit hebt uitgerekend', zegt ze. 'De meeste mensen doen dit niet. Ze willen het niet onder ogen zien.'

Juist hier schuilt een probleem. Waar compensatiegedrag bij sporten of afvallen hooguit effect heeft op het persoonlijk welbevinden, is het effect vervelender als het gaat om milieu- of klimaatbescherming, zegt Prast. De psychologie van de morele vrijbrief, het rebound-effect of het halo-effect maakt het lastig de samenleving duurzamer te maken.

'Een veelgemaakte fout onder beleidsmakers', vervolgt Prast, 'is dat zij vaak denken: we verstrekken de juiste informatie en dan zetten mensen die vanzelf om in gedrag.' Dus als je een campagne begint om het waterverbruik te verminderen, gaan mensen vanzelf minder water verbruiken. Maar, zegt de hoogleraar, de mens is geen rationeel wezen. Zodra hij ergens een inspanning levert om te besparen, gaat hij aan de andere kant compenseren.

Neem deze studie die afgelopen najaar verscheen: onderzoekers van onder meer Yale en MIT hadden gekeken naar Amerikaanse huishoudens met een zuinige eerste auto. Wanneer deze gezinnen vervolgens een 'nieuwe' tweede auto kopen, is die vaak minder zuinig dan de vorige tweede auto. Ook gebruiken ze hun onzuinige tweede auto vaker als de eerste van een zuinig type is. Het gevolg: met ons irreële gedrag doen we tot 60 procent van de potentiële brandstofbesparing teniet. 'The diet soda effect of buying a fuel-efficient vehicle', noemen de onderzoekers dit gedrag.

Henriëtte Prast Beeld ANP

Morele vrijbrief

Ander voorbeeld. Bewoners van een Amerikaans appartementenblok waar een campagne werd gehouden om minder water te verbruiken, lieten de kraan inderdaad minder vaak lopen dan bewoners van het naastgelegen vergelijkbaar complex bij wie de campagne niet liep. Maar de effecten ebden al snel weg nadat de posters waren verwijderd. En opmerkelijker: het stroomverbruik steeg tijdens de campagne bij de groep die water bespaarde. 'Het verschil was duidelijk significant', zegt onderzoeker Verena Tiefenbeck van de technische universiteit van Zürich, die de studie uitvoerde. Tiefenbeck denkt dat hier de morele vrijbrief speelt: doordat bewoners het gevoel hadden goed bezig te zijn met waterbesparing, letten ze minder op hun energieverbruik.

Of het klopt, is lastig te zeggen. Tiefenbeck en haar collega's hebben de bewoners niet gevraagd naar hun gedrag, er zou dus een andere oorzaak kunnen zijn. 'Ik denk niet dat we daar veel van zouden hebben opgestoken', aldus Tiefenbeck. 'Er is veel wetenschappelijk bewijs dat mensen vaak niet weten wat hun gedragsverandering veroorzaakt.'

Over of de morele vrijbrief werkelijk optreedt, bestaat geen wetenschappelijke zekerheid. Een recente Nederlandse replicatiestudie van eerdere onderzoeken naar de morele vrijbrief kon de uitkomsten niet reproduceren. 'Het is inderdaad de vraag of moral licensing bestaat in de vorm zoals die normaal gedefinieerd wordt', stelt hoogleraar economische psychologie Marcel Zeelenberg van Tilburg Universiteit.

Waterverbruik

Of het effect nu wel of niet bestaat, is misschien niet eens zo belangrijk. Want veel campagnes om mensen aan te zetten tot klimaatvriendelijker gedrag spannen het paard achter de wagen, zegt Henriëtte Prast. Neem sommige waterbesparingscampagnes. 'Mensen relateren hun waterverbruik aan wat ze zien, wat er door hun handen loopt of wat er uit de douche stroomt. Maar dat is nog geen 3 procent van ons totale verbruik.'

Wie door goed opletten het waterverbruik thuis met eenderde weet te verminderen, bereikt eigenlijk niet zo veel, stelt Prast. Ons waterverbruik zit niet in douchen en de tuin sproeien, maar in onzichtbare zaken. Zoals dat nieuwe T-shirtje (honderden liters) of een biefstukje (idem). 'Dus als je elke dag vijf minuten korter doucht dan eerst, en je één keer een extra biefstukje in de pan gooit, ben je veel van de winst weer kwijt', zegt ze. Erger is dat het water dat nodig is voor de productie van katoen en vlees vaak wordt weggehaald op plaatsen waar toch al tekorten zijn.

Het beeld is dus niet erg rooskleurig: we 'compenseren' mogelijk goed milieugedrag met gedrag dat besparingen deels tenietdoet. Als campagnes al effect hebben, ebt dat snel weg. Daarnaast vinden we ook nog eens dat vooral de buurman minder auto moet rijden. Hoe gaat de irrationele mens - u en ik - de klimaatdoelen van Parijs ooit halen?

Op de bon

Prast komt met een opmerkelijke oplossing: zet klimaatonvriendelijke producten op rantsoen, zegt ze. Net zoals in de Tweede Wereldoorlog basisproducten op de bon gingen. Er was toen een acuut tekort aan voedsel. Dit systeem voorkwam dat rijken niets tekortkwamen, terwijl het arme deel van de bevolking crepeerde , schetst Prast. 'Als er geen rantsoen was ingesteld, zouden mensen met genoeg geld eten kunnen kopen, terwijl mensen met weinig geld waren omgekomen door de honger.' Door spullen op de bon te doen, ontstond een eerlijker en efficiëntere verdeling van eerste levensbehoeften.

Zoiets zou nu ook moeten, vindt ze. Neem de energiebelasting. Het is aangetoond dat burgers met een laag inkomen door deze belasting relatief een groter deel van hun inkomen kwijt zijn aan verduurzaming dan de hogere inkomens. Niet fair, vindt Prast. De lasten worden nu op meerdere manieren oneerlijk verdeeld. 'Stel dat de overheid besluit een taks in te voeren op vliegen. Dan moet iemand die verder heel klimaatvriendelijk leeft daar ook aan meebetalen. Terwijl diegene misschien geen auto heeft en geen vlees eet', zegt Prast, zelf vegetariër en ov-reiziger.

Biefstuk of Bali

Milieu- en klimaatbeleid bestaat nu vaak uit partiële maatregelen; het ontbreekt aan een integrale aanpak. Nog maar een voorbeeld uit de praktijk: neem de bank die rentekorting geeft aan burgers met een energiezuinige woning. Iemand in een onzuinige jarendertigwoning in de stad krijgt geen korting. Terwijl iemand die buiten de stad in een energiezuinig nieuwbouwhuis woont wel korting krijgt. Dat lijkt eerlijk. Maar als de stadsbewoner elke dag op de fiets naar zijn werk gaat, en de andere forens elke dag de auto neemt, is de klimaatwinst al snel weg. Extra wrang: het geld dat mensen uitsparen aan hun energiezuinige woning gaat misschien wel naar benzine voor de auto.

Door het klimaat op de bon te doen, snijdt het mes aan twee kanten, zegt Prast. Want sinds Parijs weten we precies hoeveel CO2 iedere burger elk jaar mag uitstoten. Geef iedereen daarom een jaarlijks kooldioxidebudget. 'Dan mag je zelf weten of je het uitgeeft aan die vakantie op Bali, of aan biefstuk.'

Het voordeel van dit systeem boven belastingen is dat iedereen even zwaar getroffen wordt, zegt Prast. 'Van belastingen wordt gezegd dat het de economische groei remt. Bij rantsoenering is er niet minder geld, het wordt alleen anders verdeeld.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Koen Hauser

Consumenten zullen worden aangespoord klimaatvriendelijke producten te kopen, waardoor bedrijven worden gestimuleerd klimaatvriendelijker te produceren. Rantsoenering grijpt in op het hele systeem, waardoor het kan veranderen, stelt de hoogleraar. Critici zeggen dat hiermee de vrijheid van consumenten wordt beperkt. Prast: 'Dat is waar, maar binnen deze beperking hebben consumenten nog steeds alle vrijheid.' Bovendien hebben we gezamenlijk afgesproken dat we de klimaatdoelen willen halen, dus moet er minder CO2 worden uitgestoten. 'Wil je dat eerlijk verdelen, of sommigen wel en anderen niet laten bijdragen?'

Burgers kunnen ook zelf gaan handelen in CO2. Iemand die in september zijn jaarbudget heeft opgemaakt en toch met de auto wil, kan 'koolstofbonnen' bijkopen bij zuiniger burgers.

Met de hedendaagse technologische mogelijkheden moet rantsoenering in te voeren zijn, denkt Prast. 'Als het in de oorlog lukte, moeten we het nu ook kunnen doen.' Bijvoorbeeld met blockchain, die precies bijhoudt wat de herkomst is van een product en wie wat heeft verbruikt. Met apps die als een soort klimaatstappenteller realtime terugkoppeling geven over de persoonlijke CO2-uitstoot.

Wie is verantwoordelijk?

Het systeem hoeft ook niet ingevoerd voor elk productje, zegt Prast. Doe het waar grote klappers gemaakt kunnen worden. Bij spullen die grote hoeveelheden water of fossiele brandstoffen vereisen: fossiele auto's, verwarming, vliegreizen, katoen, vlees - dat werk.

'Een belangrijke vraag in deze discussie is: wie is verantwoordelijk?', zegt hoogleraar duurzaam ondernemen Jan Jonker van de Radboud Universiteit. 'De overheid zegt haar verantwoordelijkheid te nemen, maar daar valt wel wat op af te dingen. Het bedrijfsleven produceert vooral veel positieve tekst. En de meerderheid van de consumenten kan zich nauwelijks inleven bij een begrip als CO2.'

De burger die in de supermarkt voor het schap met karbonades staat, kijkt echt niet of het folietje van de verpakking wel circulair geproduceerd is, schetst de hoogleraar. Als Jonker een lezing houdt voor achthonderd man en vertelt dat de productie van een kopje koffie honderden liters water kost, gaat er een schok door de zaal. 'En vervolgens zegt iedereen: is het al pauze? We hebben zin in koffie.'

De consument vindt het lastig zijn gedrag te koppelen aan iets abstracts als CO2 en het klimaat, wil Jonker maar zeggen. Nu niemand verantwoordelijkheid neemt, schiet de verduurzaming van de economie dus inderdaad niet erg op. 'Het mantra van de energietransitie is nu: gij zult zonnepanelen kopen. Zo ver staan we ongeveer.'

Maar om hieruit te concluderen dat we het klimaat maar op de bon moeten doen, gaat niet werken, zegt de hoogleraar. 'Ik zie een enorm uitvoeringsvraagstuk. Komt er een CO2-politie die gaat kijken of ik al over mijn budget ben? Moet ik mijn kleindochter opzadelen met een CO2-paspoort? Hoe zit het met het buitenland?' Een sympathiek maar onuitvoerbaar idee, zegt Jonker.

Grote klappers in Nederland

In Nederland kunnen grote klappers gemaakt worden door te kijken naar enkele van de grote bronnen van CO2, zoals de hoogovens. Vang die CO2 op en gebruik het als grondstof voor nieuwe producten, zoals kunststof. Doe hetzelfde met kolencentrales. 'Ik ben tegen nieuwe kolencentrales, maar als we de CO2 van de bestaande opvangen, kunnen we de enorme desinvesteringen die nu dreigen nog even voor ons uitschuiven.' Dit geld kan gebruikt worden om installaties te bouwen die CO2 afvangen voor de productie van kunststoffen. 'Door bestaande infrastructuur te gebruiken kunnen enorme besparingen worden bereikt', stelt Jonker. En ja, dat gaat 'een paar tientjes' kosten.

'Het is opmerkelijk hoeveel mensen bezwaren weten te bedenken', zegt Prast. 'Natuurlijk zijn die er ook. Maar kijk liever hoe we dit werkend kunnen krijgen.' Rantsoenering is volgens haar een eerlijk en effectief middel de enige manier om de irrationele mens in beweging te krijgen. We moeten wel. Want we compenseren ons te pletter.


Klimaatcompensatie, maar dan verkeerd om

De mens is een irrationeel wezen, wat tot uiting komt als we ons duurzaam proberen te gedragen. Wie zich inspant om bijvoorbeeld minder te vliegen, minder vlees te eten of groene stroom te gebruiken, zal soms compensatiegedrag vertonen. Hieronder drie belangrijke gedragseconomische effecten:

Morele vrijbrief: na het vertonen van goed gedrag geven mensen zichzelf een vrijbrief om op een ander terrein te zondigen. Bijvoorbeeld: 'Ik eet geen vlees, dus ik mag best jaarlijks met het vliegtuig naar Azië.'

Rebound effect
Gedragsverandering kunnen energiebesparende vernieuwingen deels teniet doen. De bekendste is: wie ledlampen koopt, laat vaker het licht branden omdat het verbruik veel lager is en lampen niet meer stuk gaan. Of ze kopen een zuinige hybride en gaan daarmee meer kilometers maken.

Halo-effect
Mensen hebben de neiging iemand op grond van een positief kenmerk allerlei andere goede kwaliteiten toe te dichten. Geldt ook voor bedrijven. Koffiebedrijf Starbucks prijst zijn bekers als 'recycleerbaar' aan, waardoor mensen denken dat ze worden gerecycled, of uit gerecycled materiaal bestaan. Maar dit gebeurt niet altijd. 'Recycling hangt af van de beschikbaarheid van commerciële recyclingdiensten', meldt Starbucks op zijn site. Gevolg: meer gebruik van wegwerpbekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.