INTERVIEW

'Ik ben nog steeds voorstander van kernenergie'

De vroegere minister was ooit  sceptisch over duurzame energie. Vier jaar Internationaal Energie Agentschap veranderde dat.

Maria van der Hoeven: 'Je kunt een individuele verantwoordelijkheid niet collectiviseren.' Beeld Bart Koetsier
Maria van der Hoeven: 'Je kunt een individuele verantwoordelijkheid niet collectiviseren.'Beeld Bart Koetsier

Het kantoor van Maria van der Hoeven ligt aan de voet van de Eiffeltoren en heeft een spectaculair uitzicht, maar afgelopen week had de Nederlandse oud-minister weinig tijd om uit het raam te kijken. Van der Hoeven ruimde haar kasten leeg, hield een afscheidsreceptie en dineerde met haar 'goede vriend' Abdullah al-Badri, secretaris-generaal van de organisatie van olieproducerende landen OPEC.

Gisteren zoefde de schuifdeur voor de laatste keer achter haar dicht op het Internationaal Energie Agentschap (IEA), de belangrijkste denktank ter wereld over energie, waarvan ze de afgelopen vier jaar directeur was.

In Nederland was Van der Hoeven jarenlang boegbeeld van de conservatieve, katholieke, Limburgse vleugel van het CDA. Die moet weinig hebben van linkse hobby's als klimaat en milieu. Kort voor haar vertrek naar Parijs, als demissionair minister van Economische Zaken, schreef ze in de Volkskrant nog een opiniestuk tegen de hooggespannen verwachtingen van duurzame energie en groene subsidies, die bedrijven volgens haar lui maken.

Als baas van het IEA waakte ze over de inzet van strategische energiereserves van olie-importerende landen en was ze verantwoordelijk voor invloedrijke publicaties over voorraden en wereldwijde energiescenario's. Dat maakt haar verhaal spannend, want die stukken gingen steeds vaker over het effect van al die energie op het klimaat en de teksten daarover werden steeds radicaler.

De laatste jaren klinkt er nauwelijks meer verschil tussen de pleidooien van grote milieuorganisaties en die van de Parijse energie-experts: de kans op een klimaatramp is reëel en het roer moet om, veel sneller en radicaler dan regeringen nu van plan zijn. Want over 25 jaar hebben we alle kolen, olie en gas verbruikt die het klimaat kan hebben. De rest moet in de bodem blijven zitten. Ook in het denken van Maria van der Hoeven (65) daarover is nogal wat veranderd, geeft ze toe.

'Het belangrijkste verschil tussen vier jaar geleden en nu, is dat ook de ferventste klimaatsceptici ondertussen hebben erkend dat er iets aan de hand is met deze wereld als gevolg van de uitstoot van broeikasgas', zegt ze. 'Veel mensen zullen zich nog de zure regen herinneren van enkele decennia geleden. Dat is een mooie vergelijking, want ook tegen dat probleem is op wereldschaal iets ondernomen, en dat is toen gestopt.'

Veel sceptici draaien dat voorbeeld om. Zure regen was geen echt probleem, dus zal ook klimaatverandering wel worden overdreven.

'Integendeel; wetten en regels hebben ertoe geleid dat de stoffen die zure regen veroorzaakten, niet meer mochten worden uitgestoten. Op dezelfde manier moeten we dit gaan doen. Van de uitstoot van het broeikasgas CO2 is 75 procent gerelateerd aan energie. Zonder de energiesector zullen we geen oplossing vinden voor het klimaatprobleem en dat proces is al in gang. We zitten midden in een periode van enorme veranderingen.'

U zelf ook? Doet u al aan zonnepanelen, elektrische auto, groene stroom en duurzaam beleggen?

'Ik heb een elektrische auto overwogen, maar ik heb er geen. Zonnepanelen evenmin. Het is een flauwe smoes, maar ik heb er geen tijd voor gehad. Ik ga wel bewuster om met stroomgebruik en ga vaker lopen. Thuis heb ik groene stroom, maar of dat écht groene stroom is of groengemaakt met certificaten zou ik niet weten. Mijn kleine beleggingsportefeuille heb ik jaren geleden als minister op afstand gezet. Dat is zo gebleven. Eigenlijk kan ik niet eens opdracht geven die portefeuille te verduurzamen; dat is de ellende met dit soort functies.'

Vanaf komende week mag u het wel. Stel dat u veel aandelen Shell blijkt te hebben?

'In het gunstigste scenario van de IEA is de komende decennia nog steeds ruim 60 procent van de energievoorziening gebaseerd op fossiele brandstoffen. Dat is het indirecte antwoord op uw vraag. Bedrijven die zich daarmee bezighouden, kun je niet wegschrijven en het idee dat we de komende periode geen behoefte meer hebben aan fossiele energie is een illusie. Shell en andere maatschappijen moeten zich maatschappelijk verantwoord gedragen en doen dat ook. Voor mij zijn ze niet taboe.'

In het opiniestuk in de Volkskrant schreef u dat duurzame energie te duur is om de uitstoot van broeikasgas te reduceren.

Van der Hoeven steunt licht bij het horen van de vraag. 'Ik heb dat niet meer nagekeken. Maar... hoe ik toen tegen dingen aankeek, kwam door omstandigheden die de afgelopen vier jaar enorm zijn veranderd. Zelf ben ik mee veranderd, want ik vind dat je moet openstaan voor nieuwe informatie. De kosten voor zonne-energie zijn ongelooflijk omlaag gegaan. De groene economie heeft een enorme vlucht genomen en er is een hele keten van groene werkgelegenheid ontstaan. Destijds was het bewustzijn bij bedrijven over het CO2-probleem veel minder groot dan nu.'

Iedereen wil energie vergroenen, zei u als minister van Economische Zaken. Maar niemand wil zijn levensstijl veranderen.

'Het is nog erger: we willen de oplossingen not in my backyard, maar ook niet op onze horizon en we willen ze ook niet zien op het dak van de buren. Ja, zo gaat dat natuurlijk niet. Onze levensstijl verandert trouwens al, zonder dat die minder wordt. Anders eten en bewuster omgaan met energie doen geen afbreuk aan de kwaliteit van leven. Mensen die zich heel bewust met het klimaat bezighouden, kijken anders aan tegen deze dingen. Maar deze baan heeft mij geleerd om niet alleen met Nederlandse of Europese ogen te kijken. Ik zat hier voor de energievoorzieningszekerheid van de wereld en 1,1 miljard mensen op aarde hebben nog steeds geen elektriciteit.'

Maar kan het: een rijke levensstijl handhaven en het klimaat redden? Vliegen bijvoorbeeld kost ontzettend veel fossiele energie.

'Ik vlieg ook en niet eens alleen maar voor mijn beroep. Het is goedkoop en er bestaat geen wet tegen, dus dat dilemma moet iedereen voor zichzelf oplossen. U krijgt er van mij geen richtlijn over. Je kunt een individuele verantwoordelijkheid niet collectiviseren.'

Paus Franciscus vindt van wel. De wereld gaat 'een destructie van ongekende omvang' tegemoet, zei hij. Er moet een nieuwe, meer ethische economie komen.

'De paus heeft ook regeringsverantwoordelijkheid, weliswaar voor een erg klein land, maar toch. Het is mooi dat hij zich mengt in het debat en vooral dat hij onderschrijft dat er echt iets aan de hand is met het klimaat. Tot voor kort waren er te veel klimaatsceptici die dat ontkenden. Maar als je goed luistert, is er helemaal niet zoveel verschil tussen wat hij zegt en wat China en de Verenigde Staten onlangs hebben afgesproken over de aanpak van broeikasuitstoot. Het zijn alleen andere woorden.'

Wat weerhoudt u als belijdend katholiek de mening van de paus te onderschrijven?

'Dat iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid moet nemen. De manier waarop hij zijn oplossing onder woorden brengt, heeft ook te maken met de kerkleer, dus formuleert hij het anders dan anderen. Ik kies geen positie maar herhaal wat in onze rapporten staat. Dat komt neer op: als de wereld op deze manier doorgaat met de omgang met omgeving, het klimaat en het menselijk kapitaal, zijn we niet op de goede weg.'

U was altijd voorstander van kernenergie.

'Nog steeds. Zowel groene energie als kernenergie past in een plaatje met minder CO2-uitstoot. Tegelijk mag aan de veiligheid niet worden gemorreld en is er de kwestie van opslag van afval. Een ander punt is of het nodig is om steeds alleen maar grote kerncentrales te bouwen. China ontwikkelt kleinere units; misschien is dat een oplossing. Dat Duitsland uit kernenergie stapt, is de keuze van dat land. Wel eentje waarvoor de consument moet betalen trouwens, en die tot meer kolencentrales leidt.'

Het land produceert minder broeikasgas en de meeste burgers betalen zonder te mopperen, toch?

'Maar intussen profiteert Duitsland van zijn centrale ligging in Europa, waardoor het energie kan importeren uit andere landen. Waaronder kernenergie uit Frankrijk. Je moet altijd kijken naar het totale plaatje. Japan gaat centrales heropenen en hernieuwen, zelfs na Fukushima. Dat ongeluk heeft de Japanners geleerd dat ze beter moeten kijken naar de plek waar ze hun centrales bouwen en dat ze hun personeel beter moeten trainen.'

Uiteindelijk wil de hele wereld duurzame stroom. Waarom eerst nog atoomcentrales?

'Waarom niet?'

Vanwege de risico's.

'Dat moet bovenaan staan. Maar als de veiligheid is gegarandeerd, hoort kernenergie bij de vergroening van de elektriciteitsproductie. Dat is ook de reden waarom heel wat landen erin geïnteresseerd zijn. Niet in Europa, maar wel Rusland, China, India, Korea, in het Midden-Oosten en de Verenigde Staten.'

En dan pleit u ook nog voor schaliegas. Ook als we daarvoor moeten boren in Brabantse waterwingebieden?

'Ik ben in de gebieden in de VS geweest waar schaliegas wordt gewonnen. Je ziet daar niets, niemand; het is leeg. Alles aan de situatie daar is anders; de geologische lagen zijn geschikter en in Amerika ben je als eigenaar van de grond ook eigenaar van de voorraden eronder. Of we het in Nederland dan maar moeten vergeten, is de vraag. Misschien kan het wel op zee.'

De nieuwe baas van de IEA wordt Fatih Birol; de huidige chef-econoom van de organisatie, die er al twintig jaar werkt na een eerdere carrière bij de OPEC. Hij wordt door velen gezien als de sterke man van de denktank, met grote invloed op het energiedebat van de wereld. 'We liggen nu perfect op koers voor een rampzalige temperatuurstijging van 3,6 graden', zei hij onlangs. En: 'Dit is de laatste kans om een wereld te behouden zoals we hem kennen, met seizoenen als zomer en winter en met de huidige zeespiegel.'

De nieuwe baas lijkt veel radicaler dan u.

'Nee, we gebruiken andere woorden. Een van onze scenario's rekent voor wat er gebeurt met de huidige politiek: die komt uit op een opwarming met 3,6 graden. Over het gevolg daarvan zijn we het hartgrondig met elkaar eens. Misschien trekt hij harder aan de alarmbel; ik weet het niet. We zijn andere mensen. Maar inhoudelijk zijn we het eens. Als we doorgaan op de huidige weg, redden we het niet. Vergelijk de foto's van gletsjers uit onze eigen Alpen van vijftig, twintig jaar geleden en nu. Je schrikt je lam.'

De groei van kolen- en oliegebruik moet binnen vijf jaar stoppen. Over 25 jaar moet het helemaal ophouden. Dat lukt toch nooit?

'Het moment waarin je kunt handelen is kort. De meeste investeringen in energie-infrastructuur zijn voor 25 of 30 jaar, dus dat moeten wel de goede investeringen zijn. Of het lukt, hangt af van veel dingen waaronder betere efficiency, afspraken die ook werkelijk worden nagekomen en de verdere ontwikkeling van duurzame energie. Maar als we bijvoorbeeld toestaan dat er nog steeds nieuwe, minder efficiënte kolencentrales worden gebouwd, hebben we al een groot probleem.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden