Iedereen moet inleveren, ook het poldermodel

De vakbonden tieren, de werkgevers treuren, maar het kabinet stapt monter voorwaarts. Het einde van het veelgeroemde poldermodel? Door Elaine de Boer en Marc Peeperkorn Het poldermodel kraakt....

Volgens Crone is van een open gesprek met werkgevers en werknemers geen sprake. Wat Terpstra en zijn FNV-collega De Waal ook aanbieden, het kabinet reageert niet. 'Natuurlijk roepen de bonden dan 'horrorkabinet'. Dat is ketelmuziek. Zolang De Waal met zijn linkerhand de revolutie afkondigt en met zijn rechterhand door onderhandelt, is er niets aan de hand. Maar dat is nu precies het probleem: er wordt niet onderhandeld.'

D66-Kamerlid Bert Bakker legt de schuld daarvoor bij bonden en werkgevers. De FNV negeert volgens Bakker al twee jaar lang de economische problemen. 'Onze exportpositie is uitgehold omdat we te duur zijn geworden. Er wordt voor geen stuiver meer verkocht, maar De Waal doet alsof hij de werklozen niet ziet staan.'

'De vakbeweging zou de lonen matigen', refereert Bakker aan de afspraken vorig jaar. Maar in de praktijk zijn volgens hem de inkomens met 3,4 procent gestegen. 'De mensen vliegen er nu bij bosjes uit. En wat zegt De Waal: er is vier procent loonruimte. Die man leeft niet in mijn wereld.'

De werkgevers op hun beurt tonen volgens Bakker te weinig leiderschap in het overleg. 'Ze hebben gedraald bij het aanpakken van de topinkomens. Dat was in de tijd van Van Lede en Rinnooy Kan echt anders.'

De politiek mag echter ook de hand in eigen boezem steken. Den Haag is de afgelopen jaren heel druk geweest, vindt Bakker. 'Met de opkomst van Fortuyn, de moord op Fortuyn, ruzies in de LPF, met nieuwe verkiezingen en formaties, maar niet met de economie. Het gevoel van urgentie heeft nu pas toegeslagen.'

Heeft de kleinste coalitiepartner D66 het poldermodel afgelegd, bij de VVD zijn ze zover nog niet. 'Overleg is verstandig', zegt minister Zalm van Financiën. 'Maar dat betekent niet dat we de sociale partners vooraf om goedkeuring hoeven te vragen.' Hij wijst erop dat er in tijden van recessie nooit overeenstemming met de werknemers en werkgevers was. 'Niet in de jaren tachtig, toen de uitkeringen werden verlaagd, niet in de jaren negentig, toen er werd ingegrepen in de WAO. De Dam en het Malieveld stroomden toen vol, niet het SER-gebouw.'

Dat het overleg de afgelopen jaren zo soepel verliep, mag volgens Zalm geen wonder heten. Er waren miljarden te verdelen, lastige keuzes werden simpelweg afgekocht. 'We hebben het poldermodel een beetje geromantiseerd. Wat we nu zien is de gebruikelijke cyclus. Bij een economische recessie verloopt het overleg moeizamer. Doodnormaal!'

De vice-premier ontkent dat er sprake is van een dictaat door Balkenende-II. 'Het kabinet regeert en daar ben ik erg blij om. De deur voor sociale partners staat open. Maar er staat om de hoek geen zak met geld meer.'

Er is volgens Zalm alleen ruimte voor versoepelingen als de sociale partners 26 september bij het najaarsoverleg beloven de lonen twee jaar te bevriezen. 'Dat moet wel eerst gebeuren', waarschuwt hij. 'Als dat niet lukt is dat spijtig. Loonmatiging is vooral belangrijk voor de leden van de bonden. Hun banen staan op het spel'.

Partijgenoot Remkes, minister van Binnenlandse Zaken, toont zich een nog groter pleitbezorger van het poldermodel. Er is geen alternatief voor overleg, bezweert Remkes die als 'baas' van alle rijksambtenaren over enkele weken de CAO-onderhandelingen begint. 'Het is geen flauwekul wat er in de polder gebeurt.'

De harde taal van de vakbeweging ziet Remkes vooral als actie om nieuwe leden te werven. En om een beetje druk op het overleg te zetten. 'Het hoort bij het spel', verzekert Remkes. 'Ik word daar niet zenuwachtig van.'

Bij het CDA staan ze argwanend tegenover de pragmatische opstelling van de VVD'ers. Fractieleider Maxime Verhagen kan echter wel een steuntje in de rug gebruiken. Hij leek deze week de enige voorzitter van een regeringsfractie die de vakbeweging de hand wilde reiken. 'De stekker moet weer in het overleg', zei hij tijdens de algemene beschouwingen. Verhagen pleitte voor minder scherpe bezuinigingen op VUT en pre-pensioen.

'Ik wil een meerjarenafspraak over loonmatiging. Maar dat dwing je niet af zonder sociaal akkoord', erkent hij. De CDA'er verwijt De Waal oorlogszuchtige taal, maar hoopt op overeenstemming. 'Als dat niet kan, doen we het desnoods alleen met de CNV.'

Partijgenoot Cees van der Knaap, voormalig coördinator arbeidsvoorwaarden van het CNV en nu staatssecretaris van Defensie, noemt die optie 'ondenkbaar'. 'Je kunt de FNV met bijna anderhalf miljoen leden niet uitsluiten.' Van der Knaap haalt zijn schouders op bij het taalgebruik van De Waal: 'Ik riep in 1993 precies hetzelfde tegen toenmalig minister van Sociale Zaken Bert de Vries. Ach, die retoriek is van alle tijden.' Volgens Van der Knaap is het heel normaal dat het kabinet eerst beleid maakt en dan pas gaat onderhandelen. Eigenlijk kwam CNV-voorman Terpstra te vroeg met zijn aanbod voor eenjarige loonmatiging. 'Het was beter geweest als hij daarmee had gewacht'.

Het pragmatisme van coalitiepartner VVD baart Van der Knaap geen enkele zorg. 'Zalm en Van Aartsen zijn kooplieden' verzekert hij. Kooplui die de belangen goed wegen en dan eieren voor hun geld kiezen. 'Het overleg nu is niet harder dan twintig jaar geleden. Het poldermodel is alleen na alle overvloed verwend geraakt. Iedereen moet nu inleveren, ons overlegmodel ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden