Hup, daar komt Willem met de waterpomptang

Willem Vermeend, co-uitvinder van het spaarloon voor werknemers, tevens uitvinder van de forfaitaire rendementsheffing op vermogens, is met zijn knutseldoos vol gereedschap en bouwmaterialen neergestreken op het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid....

Dacht u ook meteen aan de Fabeltjeskrant, het gezaghebbende - multimediale - dagblad uit het Grote Dierenbos?

Hup, daar is Willem met de waterpomptang,

de nijptang en de combinatietang.

Hup, daar is Willem met de waterpomptang

Want Willem is niet bang.

Net als Willem Bever, die met zijn broer Ed steevast manhaftig de grote praktische problemen in het bos te lijf ging - een verstopte waterleiding bij Juffrouw Ooievaar, een klemmend loket bij Ome Gerrit de postduif, een gemankeerde stoel in het dorpshuis - , wordt Willem Vermeend ingezet waar doordacht pragmatisme niet kan worden gemist. Na als staatssecretaris van Financiën de verbouwing van het belastingstelsel te hebben geleid (in innige samenwerking met minister Gerrit Zalm), is thans de sociale zekerheid aan de beurt. 'Huuu', om met Bor de Wolf te spreken.

Want de verbouwing van de sociale zekerheid is een moeilijke klus waarover al sinds 1993 - tamelijk vruchteloos - wordt gepraat. Het is één van de grootste mislukkingen van het (verstands-)huwelijk dat in 1994 werd gesloten tussen liberalen en sociaal-democraten: paars.

De huwelijkse voorwaarden waren helder genoeg: de PvdA stelde als randvoorwaarde dat aan de duur en hoogte van uitkeringen niet (langer) mocht worden getornd. De broodnodige verlaging van het aantal uitkeringen werd vooral gezocht in een andere organisatie van de sociale zekerheid. Marktwerking, dacht de VVD.

Na ruim zes jaar is het aantal Bijstands- en werkloosheidsuitkeringen gedaald. Het aantal Bijstanduitkeringen daalde tussen 1994 en 1999 met honderduizend tot 388 duizend stuks. Het aantal WW-uitkeringen slonk in dezelfde periode spectaculair van 410 duizend tot 221 duizend. De WAO bleef groeien: van 894 duizend uitkeringen in 1994 naar 912 duizend in 1999. Aan de hoogte, toetredingsdrempels en duur van de uitkeringen werd nauwelijks gesleuteld. Alleen de WW werd minder makkelijk toegankelijk.

De verheugende daling van het aantal Bijstands- en WW-uitkeringen heeft weinig van doen met het door Sociale Zaken ontwikkelde beleid. De belangrijkste verklaring is simpelweg dat de economie onder paars - nee, niet door paars - als een gek is gegroeid. De extra vraag naar werknemers door bedrijven zuigt de Bijstand en de WW leeg. 'Zoef, zoef', om met Zoef de Haas te spreken.

Het debat over de organisatie van de sociale zekerheid leek zich lange tijd gunstig te ontwikkelen. De richting was helder: de overheid moet een markt scheppen waarop private partijen - uitvoerders van sociale zekerheidswetten - belang hebben bij het terugdringen van het aantal inactieven met een uitkering.

Het heeft niet zo mogen zijn. Het kabinet besloot eerder dit jaar plots tot nationalisering van de uitkeringsbedrijven. Dit besluit staat garant voor een even langdurig als moeizaam fusieproces; als er al een manier wordt gevonden om de nieuwe monopolist efficiënt te laten werken, dan gaat dit in het gunstigste geval vijf jaar duren.

'Willem is niet bang', zong de Fabeltjeskrant - maar durft Vermeend het aan dit slechte kabinetsbesluit terug te draaien?

Nu - voorlopig - de nieuwe organisatie van de sociale zekerheid geen soelaas kan bieden, komt in het debat logischerwijs de nadruk weer te liggen op de positie van de individuele uitkeringsgerechtigde. Het aantal uitkeringen moet verder omlaag - en als het niet uit de lengte kan, zou Willem Bever zeggen, dan moet het dus uit de breedte. Een kwestie van technisch inzicht.

De roep om het verlagen van uitkeringen - een probaat maar grof middel - heeft nog niet geklonken. Maar vanuit het Buitenste Buitenbos is al wel gesuggereerd mensen met een psychische aandoening de toegang te ontzeggen tot de WAO; een variant op het verscherpen van de toelatingseisen tot een uitkering.

In deze categorie discussiepunten kon deze week een zinnige bijdrage worden opgetekend vanuit de krochten van het Landelijk Instituut Sociale Verzekeringen (Lisv), de club die onder leiding van Flip Buurmeijer tevergeefs vocht voor marktwerking in de sociale zekerheid.

In een Verkenning WAO-problematiek analyseert het Lisv de patstelling die ontstaat als een werknemer ziek wordt. De werkgever heeft allerlei plichten; de werknemer heeft nauwelijks plichten en eigenlijk alleen maar een recht op geld. Dit leidt er toe 'dat de werknemer zich door ziekte in een nog afhankelijker positie ten opzichte van zijn werkgever manoeuvreert. De oplossing moet immers van de werkgever komen en de werknemer wacht af. De vraag welke werkzaamheden nog wel zouden kunnen worden verricht, komt onvoldoende aan de orde'.

Het Lisv bepleit een herschikking van rechten en plichten om de zieke werknemer aan te sporen zijn lot in eigen hand te houden. De zieke werknemer moet 'direct belang' krijgen bij 'actief herstelgedrag': meer rechten voor de zieke, en afrekenen als hij verwijtbaar gedrag vertoont. Volgens het Lisv is dit een manier om de 'zuigkracht' - een echte Willem Bever term overigens - naar de WAO af te zwakken.

Als Vermeend het niet aandurft om de discussie over de uitvoering van de sociale zekerheid te heropenen, zal hij zich actief moeten gaan mengen in dit debat over rechten en plichten van uitkeringsgerechtigden.

Als hij maar niet, zoals zijn falende voorgangers Ad Melkert en Klaas de Vries, de sociale zekerheid toedekt met de dagelijkse afsluiter van Mijnheer de Uil: 'Zo, en nu maar vlug naar jullie warme nestjes. Oogjes dicht en snaveltjes toe.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden