Hoeveel verdiende de top van Nederland vorig jaar?

Een gouden handdruk tot aan je pensioen, meer dan 15 miljoen euro winst uit aandelen en een 'transactiebonus' voor normale werkzaamheden. De hoogtepunten uit het Volkskrant-onderzoek naar de beloning bij beursgenoteerde bedrijven.

De pensioenstorting van Ben van Beurden, CEO van Shell, bedroeg 18 miljoen euro. Beeld EPA

Gouden handdruk: regels genegeerd

De regel uit de code voor goed bestuur is helder: maximaal een jaarsalaris mee bij gedwongen vertrek. Nu de praktijk: april vorig jaar liet het pakjesconcern TNT weten dat financieel topman Bernard Bot na tien jaar trouwe dienst zou vertrekken. Waarom werd er niet bij gezegd. Wel werd onlangs uit het jaarverslag duidelijk hoeveel Bot bij vertrek meekrijgt. Het begint met een jaarsalaris van vijf ton, hoewel onduidelijk is of Bot weg moest bij het pakjesbedrijf dat al tijden in zwaar weer zit. Die vijf ton salaris ging pas in na een opzegtermijn van zes maanden, wat Bot dus nog eens 250 duizend euro oplevert. Zo'n halfjaartje erbij smokkelen is eigenlijk niet de bedoeling, maar het is ook niet echt verboden, dus meer bedrijven doen het.

Met 41 duizend euro 'andere periodieke betalingen' (de auto van de zaak, 75 duizend euro pensioenbijdrage, zesduizend euro kortetermijnbonus en 22 duizend euro langetermijnbonus) krijgt Bot alles bij elkaar een gouden handdruk van ruim negen ton. Daarmee is de ex-bestuurder klaar, maar TNT nog niet. Door nieuwe wetgeving wordt over 'excessieve vertrekvergoedingen' 75 procent belasting geheven. TNT moet door alle toeters en bellen voor Bots vertrek nog eens 596 duizend euro naar de fiscus overmaken: alles bij elkaar ruim 1,5 miljoen euro.

Het kan nog gekker. Bij Heineken vertrekt volgende maand financieel bestuurder René Hooft Graafland, al 34 jaar actief bij de bierbrouwer, waarvan de laatste dertien in de 'executive board'. Hooft Graafland krijgt in mei 2 miljoen euro mee, zo zijn beide partijen overeengekomen. Daarmee behoudt de financieel bestuurder zijn basissalaris (650 duizend euro) plus wat extra's tot hij 62 jaar wordt, de pensioenleeftijd voor Heineken-bestuurders. Met nog wat andere extra's erbij - de fiscus kijkt ook naar langetermijnbonussen - loopt Hooft Graaflands vertrek zo in de papieren dat de bierbrouwer 1,5 miljoen euro belasting moet betalen. Goed voor de schatkist. Voor Hooft Graafland maakt het niet uit, maar voor de aandeelhouder wel. Die betaalt mee aan deze gouden handdruk uit de buitencategorie.

Aandelen: winsten als uit het optietijdperk

Steeds vaker krijgen bestuurders als beloning prestatieaandelen in het bedrijf. Prima instrument: het levert niet zulke enorme opbrengsten op als opties en de bestuurder leeft mee met 'zijn eigen' beleggers: doet het bedrijf het goed en stijgt de koers, dan worden zijn aandelen meer waard. Gaat het slecht, dan voelen niet alleen de beleggers dat door de dalende koersen, maar ook de bestuurder zelf. Maar nu de beurzen al een tijd sterk stijgen, komen de grenzen in zicht. Zo zag topman Erik Engstrom van informatieconcern Reed Elsevier zijn aandelen vorig jaar 15,4 miljoen euro meer waard worden, blijkt uit het onderzoek dat de Volkskrant deed naar de beloning bij de 22 AEX-bedrijven die hun jaarverslag inmiddels hebben gepubliceerd. Dat zijn optie-achtige bedragen. Bij Wolters Kluwer boekte Nancy McKinstry vorig jaar 10.015.322 euro aandelenwinst. Beide Angelsaksisch getinte bedrijven voldeden ongeveer aan de winst- en omzetverwachtingen. Dus de hoge bedragen kunnen niet worden verklaard uit buitengewone prestaties. Het miljoenenbal wordt veroorzaakt doordat te veel prestatieaandelen zijn gegeven of doordat de prestatie-eisen te laag zijn. Nu ook prestatieaandelen enorme bedragen opleveren, vragen grote beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars zich af of de eisen aan bestuurders niet te laag zijn.

Vooral bij de Angelsaksisch geöriënteerde bedrijven, waar de (variabele) beloning vaak hoger is, levert dit veel op. Paul Polman van het Brits-Nederlandse Unilever kon 5,7 miljoen euro aan aandelenwaarde bijschrijven. Maar ook bij Hollandse parels als Heineken en ASML loopt het in de miljoenen: 3,4 om precies te zijn voor Jean-François van Boxmeer (Heineken) en 3,3 voor Peter Wennink van ASML. Goed nieuws ook voor de Heineken-top, die een aandelenbonus dreigde mis te lopen omdat de vereiste prestaties niet werden gehaald. De raad van commissarissen verlaagde daarop de eisen. De ingreep miste zijn doel niet: het afgezwakte eisenpakket werd ruim gehaald, waardoor de Heineken-managers de bonus binnen hebben en ook komende jaren kans houden op de 'altijdprijsbonus'.

Bonussen: vaak ook uitgekeerd bij falen

Overnamen, fusies of het verkopen van een bedrijfsonderdeel, het hoort bij het takenpakket van een bestuursvoorzitter. Toch kreeg KPN-topman Eelco Blok vorig jaar 425 duizend euro extra - zowat een half jaarsalaris - omdat de Duitse dochter E-Plus voor onder meer 5 miljard euro in contanten werd verkocht aan Telefonica Deutschland. 'Een buitengewone managementprestatie in een zeer complex en tijdrovend proces', zei het jaarverslag. Opmerkelijk, die lof: KPN is door de verkoop weliswaar financieel een stuk gezonder worden, maar ook een stuk kleiner. En de verguisde Mexicaanse grootaandeelhouder Carlos Slim was nodig om een hoger bod af te dwingen bij Telefonica, nadat Blok en de zijnen al akkoord waren met een lagere overnamesom. Bloks 'gewone' bonus verdubbelde daarnaast ruim, tot vijf ton, waardoor zijn totale inkomen met de helft opliep tot 2 miljoen euro (overigens net niet genoeg voor de toptien, zie grafiek. Tien bestuurders kregen meer bonus, tien kregen minder). Het totaalbedrag steeg met ruim eenvijfde tot 21,4 miljoen euro, blijkt uit het Volkskrant-onderzoek. Dat hing in diverse gevallen samen met goede prestaties van de bestuurders, maar niet altijd. Zo verdubbelde de bonus van topman Bruno Chabas van SBM Offshore, het bedrijf dat vorig jaar voor een recordbedrag van bijna 200 miljoen euro een fraudezaak in Brazilië schikte met justitie. Terwijl de beleggers van SBM Offshore geen dividend krijgen en 1.200 werknemers van de maritiem dienstverlener hun baan verliezen, kreeg Chabas ruim tweederde méér beloning, onder meer door een 8,25 procent hoger vast salaris. 'Dat KAN toch niet', twitterde oud-beleggersvoorman Peter Paul de Vries verbijsterd. Het kan anders. De top van Delta Lloyd werd juist flink gekort op zijn bonus vanwege een voorkenniszaak, bleek maandag uit het jaarverslag. En Unilever-topman Paul Polman weigerde een loonsverhoging die de commissarissen hem wilden geven. Dat zijn beloning toch al met krap een kwart steeg - tot 9,5 miljoen euro - doet niets af aan het signaal: een bestuurder kan altijd 'nee' zeggen tegen een nog hogere beloning.

Beeld de Volkskrant

Wordt de kloof nu groter en dieper of blijft hij gelijk?

Uit de cijfers van de Volkskrant blijkt dat de kloof tussen de grootverdieners van de honderd grootste bedrijven aan de ene kant en de modale inkomens aan de andere kant al jaren gestaag groeit. Gerekend over een periode van twintig jaar nam het doorsnee-inkomen van Jan Modaal met 2 procent per jaar toe, waar het inkomen van de bestuurders van honderd grote bedrijven met gemiddeld 7 procent steeg.

Deze bevin­dingen wijken af van de conclusies die de Leidse hoogleraar Koen Caminada en twee collega's onlangs trokken op basis van de inkomensstatistieken van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): deze onderzoekers constateerden juist dat de kloof tussen rijk en arm sinds 1990 redelijk gelijk was gebleven, ook als gekeken wordt naar de inkomens van de allerrijkste 0,1 procent van alle huishoudens - circa zevenduizend huishoudens.

Op deze bevinding kwam felle kritiek, omdat de statistieken niet alle inkomensbronnen kunnen meerekenen. Vooral vermogenswinst op aandelen en andere effecten blijven buiten beeld, omdat deze winsten niet als inkomen worden beschouwd.

De verschillen tussen het ene en het andere onderzoek zijn grotendeels te verklaren. Allereerst kijkt de Volkskrant naar de allerhoogste top van bestuurders in het bedrijfsleven, waar het CBS kijkt naar de zevenduizend rijkste huishoudens. De Volkskrant kan bovendien op basis van de jaarverslagen van grote bedrijven andere vormen van inkomen inschatten die door het CBS buiten beschouwing worden gelaten. Ook de extra kosten van bedrijven voor pensioenstortingen van bestuurders (zoals de 18 miljoen euro bij Ben van Beurden (Shell)) tellen mee in het onderzoek, terwijl dit niet direct als inkomen meetelt. Ook bestuurders die vooral in het buitenland werken (zoals Erik Engstrom (Reed Elsevier)) tellen mee bij de Volkskrant, maar bij het CBS niet. Een ander groot verschil is dat het CBS de vermogenswinst van prestatieaandelen en opties niet meetelt als inkomen, maar als vermogenswinst.

Alleen het bedrag dat de Belastingdienst als inkomen ziet, is terug te vinden in de inkomensstatistieken. Dit maakt een groot verschil, omdat de grootste stijgingen van de topinkomens verband houden met de hoge bedragen die gemoeid zijn met prestatieaandelen en opties. Als een bestuurder dus flinke winst maakt op opties of aandelen, zoals Nancy McKinstry van Wolters Kluwer vorig jaar, telt die bij het CBS slechts deels mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden