Hoe wild is het in het vleesvak van de super?

Konijn is het meest verkochte stukje wild. Maar dat zijn wel gefokte konijnen in piepkleine hokjes. Ook ander wild verdient die naam nauwelijks.

'Beter Leven'-konijnenfokker Frans Köhlen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Daar staat hij, tussen de hertenbiefstuk en de wildzwijnmedaillons: 500 gram konijnenbout in de kerstfolder van Lidl. Want met Kerst eet Nederland wild en konijn is wild. Er ontbreekt alleen wel een voetnoot bij de 500 gram bout: dit konijn had een hok net zo groot als die pagina uit de kerstfolder.

Nu zijn er in Nederland wel meer wildsoorten die de titel 'wild' nauwelijks verdienen, maar konijnen spannen de kroon. Het is de enige wildsoort verkocht in supermarkten die altijd uit fokkerijen afkomstig is, blijkt uit een onderzoek dat actiegroep Wakker Dier vandaag publiceert.

Het 'wildste' supermarktkonijn van Nederland woont in Kelpen-Oler, bij de Limburger Frans Köhlen. Hij is de enige Nederlandse fokker met zogenoemde 'Beter Leven'-konijnen. Zijn dieren krijgen een ster van de Dierenbescherming omdat ze naast brokjes ook wortels en hooi te eten krijgen, meer ruimte hebben dan reguliere fokkonijnen en bovendien in hun hok een ondergrond van kunststof en stro hebben in plaats van draad, wat vergroeiingen van de pootjes tegengaat. Maar het blijven witte vleeskonijnen die in gevangenschap leven. Dus wild? Nee.

'Wild' konijn in supermarkten komt uit een kooi

Vrijwel al het konijnenvlees dat met de kerst verkocht wordt door Nederlandse supermarkten komt van witte kooikonijnen in plaats van uit het wild, vaak zonder dat dit specifiek op de verpakking staat. Dit blijkt uit een vandaag gepubliceerd onderzoek van Wakker Dier.

Konijnen overgeslagen

Supermarkten proberen elkaar de laatste jaren de loef af te steken als het gaat om diervriendelijk vleesassortiment. Belooft Jumbo rigoureus alle plofkip af te zweren, dan overtroeft Albert Heijn door alleen nog maar verantwoord varkensvlees te verkopen, waarna Lidl er weer overheen klapt door op termijn volledig over te stappen op Beter Leven-vlees. Maar wat opvalt: het konijn wordt in die wedloop standaard overgeslagen.

Sterker nog: het gros van de winkels verkoopt alleen witte kooikonijnen. De meeste supermarkten importeren hun konijnenvlees bovendien uit Hongarije, China of Frankrijk, waar minder toezicht is op dierenwelzijn en hygiëne. Door de traditionele stalen kooien die daar worden gebruikt, vergroeien de pootjes van de beesten en is de 'uitval' (jargon voor sterfte) hoog, zegt Wakker Dier. Een op de vijf à zes konijnen haalt de slachtleeftijd niet.

Ook bij konijnenboer Köhlen zijn nog altijd vier van de zes stallen 'traditioneel'. Jaarlijks fokt hij zo'n 11 duizend vleeskonijnen. Het liefst zou hij al zijn konijnen een Beter Leven gunnen, maar dat kan niet. De vraag bij Nederlandse supermarkten naar diervriendelijk konijnenvlees is te klein om volledig over te stappen, zegt hij. Alleen supermarktketen Plus en de kleinere Jan Linders verkopen konijnenvlees met een Beter Leven-keurmerk van Köhlen.

Juist omdat Köhlen beide typen konijnen houdt, zijn de verschillen tussen de diervriendelijker fokmethode en de reguliere in Limburg goed te zien. De traditioneel gehouden konijnen leven met zes dieren in een stalen kooi waardoor 'rennen en stoeien er niet in zit'. De dieren missen plukken haar uit hun vacht en stukken van hun oor door onderlinge gevechten.

Konijnenfokker Frans Köhlen bij een Beter Leven-konijn. Behalve brokjes krijgen deze konijnen ook wortels en hooi en zijn de bodems van hun hokken niet van draadstaal. Beeld Marcel van den Bergh

Tussencategorieën

De Beter Leven-konijnen iets verderop hebben tien keer zoveel meer bewegingsruimte en vertonen ook veel minder verwondingen. Dat betere welzijn vertaalt zich bovendien in gezondere groei: Beter Leven-konijnen bereiken na 90 dagen hun gewenste gewicht van 2,5 kilo, terwijl traditionele konijnen al na 70 dagen rijp zijn voor de slacht.

Maar of ze nou traditioneel zijn gefokt, een Beter Leven-stempel dragen, of uit China of Hongarije komen: konijn blijft een van populairste wildsoorten van Nederland, blijkt uit gegevens van marktonderzoeker IRI. Eend en konijn voeren die ranglijst met verve aan, op gepaste afstand gevolgd door hert, haas en fazant.

Allemaal vleessoorten die 'wild' worden genoemd, terwijl dat vrijwel nooit terecht is. Natuur & Milieu toonde vorig jaar in een onderzoek aan dat meer dan de helft van het supermarktwild in werkelijkheid gefokt vlees betreft. Ter vergelijking: bij horecagroothandels is dat eenderde en bij poeliers ongeveer een kwart. Alleen de hazen, reeën en wilde zwijnen hebben allemaal echt in het wild geleefd. Dat komt vooral doordat deze diersoorten niet 'fabrieksmatig' te fokken zijn.

Om het nog ingewikkelder te maken zijn er ook nog tussencategorieën. Want zelfs als een dier niet is gefokt voor consumptie, zijn er nog genoeg kanttekeningen bij de kwalificatie 'wild' te plaatsen. Zo worden de 'wilde' fazanten van Albert Heijn regelmatig bijgevoerd en leven de 'wilde' herten van Jumbo in omheind gebied voor zij worden afgeschoten.

Dat leidt tot een flinke Babylonische spraakverwarring in het supermarktschap. Vrijwel alle supermarkten hebben disclaimers op hun verpakkingen staan, vooral door de beestjes niet bij de naam te noemen. Of specifieker: door hun wild geen wild te noemen, maar bijvoorbeeld 'tam wild', 'gekweekt wild' of vlees met 'wildsmaak'.

Actiegroepen

Om zich te onderscheiden van al dat nepwild adverteren dan ook steeds meer slagers en poeliers met de termen 'wildernisvlees' of 'natuurvlees'. Sijas Akkerman van Natuur & Milieu pleit er zelfs voor om het predikaat 'wild' een beschermde status te geven: 'Je moet wild geen wild noemen als het geen wild is.'

Actiegroepen hebben 'wild'-boeren mede om die reden al langer in het vizier. Zo was konijnenfokker Mark Hendriks uit Raalte eind november doelwit van een heuse fakkeltocht, georganiseerd door de stichting Konijnen in Nood - alles om een einde te maken aan de 'konijnenhel' aldaar.

Konijnenfokker Köhlen heeft geen goed woord over 'voor die activistische snotapen'. Ook bij hem klommen ze in 's nachts over het hek en ook hij werd 'neergezet als crimineel', terwijl het eigenlijk de supermarkten zijn die blaam treffen. Zij blijven structureel kiezen voor goedkoper vlees, zegt Köhlen. Ze zijn als de dood dat consumenten weglopen naar een andere keten als het konijnenvlees duurder wordt.

Toch lijkt er verandering op komst. Naar aanleiding van het Wakker Dier-onderzoek dat vandaag openbaar is gemaakt, beloven Coop, Deen, Hoogvliet, Jumbo, Poiesz, SPAR en Vomar allemaal voor volgend jaar Kerst het welzijn van hun konijnen te verbeteren. Al weten zij volgens Wakker Dier nog niet hoe zij dat gaan doen. Dirk van den Broek en Dekamarkt zeggen zelfs toe volgend jaar alleen nog konijnenvlees te verkopen met een Beter Leven-keurmerk.

Köhlen - die als enige Beter Leven-boer nog geen order heeft gehad van de Deka of Dirk - moet het allemaal nog zien. 'Zodra een keten mij echt toezegt de komende jaren Beter Leven af te nemen, bouw ik direct al mijn stallen om. Maar je weet hoe het gaat: iedereen heeft z'n mond altijd vol over dierenwelzijn, behalve bij de kassa. Dan zeggen ze niets.'


Wild zwijn

Eend is, samen met konijn, het meest verkochte 'wild' in de Nederlandse supermarkten. De eendenborstfilets die daar in het koelschap liggen komen vrijwel nooit van wilde eenden. Alleen de verantwoorde supermarkt Marqt verkoopt wilde eend. Zelfs Plus, die met het wildassortiment vooroploopt in supermarktland, heeft alleen vlees van dieren die in gevangenschap zijn grootgebracht. Om die reden vermijden supermarkten het woord 'wild' op hun verpakkingen. In reclamefolders verwijzen ze echter wel vaak naar die typenaam. Dat heeft een kip-ei-achtige verklaring, legt Jumbo uit: 'omdat veel consumenten de term wild gebruiken, gebruiken wij die term ook in bepaalde uitingen, zoals bij recepten'.

Geschoten: 250.000 per jaar

Een wild zwijn. Beeld anp

Haas

De haas is een van de weinige soorten die de titel 'wild' met recht mogen dragen. Nergens worden de dieren bijgevoerd, nooit lopen ze rond in omheinde gebieden en op alle verpakkingen staan waarschuwingen dat het vlees sporen van hagel kan bevatten. Het grootste verschil tussen de supermarkten zit in het herkomstland. Plus verkoopt Nederlandse hazenbout, maar de hazenrugfilet van Albert Heijn komt uit Argentinië en die van andere supers uit Oostenrijk. In totaal wordt zo'n 95 procent van al het in Nederland verkochte supermarktwild geïmporteerd.

Geschoten: 170.000 per jaar

Een wilde haas. Beeld anp

Hert

Fazant is ook een erg populaire wildsoort voor de kerstdis en bovendien een dier dat die titel verdient. Albert Heijn gebruikt voor zijn Engelse fazantenborstfilet weliswaar vogels die worden bijgevoerd, maar de meeste supermarkten verkopen volledig wilde fazanten. De vogels komen alleen vrijwel nooit uit Nederland. En waar het hier verboden is om vooraf gefokte fazanten uit te zetten en ze vervolgens als 'wild' neer te schieten, ontbreken zulke wetten in de meeste andere landen. Dus 'wild'? Ach.

Geschoten: 75.000 per jaar

Beeld anp

Wild zwijn

Met het wilde zwijn is iets vreemds aan de hand dit jaar. Een jaar geleden besteedden consumenten in Nederlandse supermarkten nog meer dan 300 duizend euro aan zwijnevlees, maar dit jaar was dat krap 50 duizend euro. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het beperkte aanbod van afgelopen jaar, denkt onderzoeksbureau IRI Nederland. Als Duitse en Oost-Europese jagers minder wilde zwijnen vangen, stijgt de prijs. Reden voor veel klanten om met Kerstmis toch maar een haas aan de familie voor te schotelen.

Geschoten: ca. 5.000 per jaar

Beeld anp

Hert

Het populairste stuk wild vlees dat werkelijk afkomstig is van dieren die vrij rondlopen, is hert. Hoewel 'vrij' daarbij niet al te letterlijk moet worden genomen. Zo verkoopt supermarkt Plus dieren die op de Veluwe zijn geschoten, maar de meeste andere ketens importeren hun vlees uit landen als Polen en Nieuw-Zeeland. Daar leven de dieren weliswaar buiten, maar worden ze wel grootgebracht in speciaal daarvoor afgezet terrein. Volgens de letter van de wet gaat het dus niet om wild, maar om 'tam wild' (Jumbo) of 'vlees met wildsmaak' (Albert Heijn).

Geschoten: 600 per jaar

Beeld anp

Exoten

Al het andere wild speelt qua omzet een vrij marginale rol in de supermarkt. Wel is er een aantal trends. Zo zat de struisvogelbiefstuk tot september flink in de lift, wat ogenschijnlijk ten koste ging van kangoeroebiefstuk, waarvan de Nederlandse omzet bijna halveerde. Van de Nederlandse supermarkten beschikt Jan Linders over het meest exotische wildassortiment met onder meer krokodillenmedaillons. Niet dat het een populair product is: de afgelopen twaalf maanden gaven Nederlanders in totaal 400 euro uit aan krokodil. Bizon, rendier en springbok werden dit jaar niet verkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden