Hoe vrijhandel een vies woord werd

Dat vrijhandel en globalisering Europa en Amerika welvarender hebben gemaakt lijkt vergeten. Verdragen als TTIP en CETA, dat de EU-leiders vandaag van een vroege dood proberen te redden, zijn magneten voor protest geworden. Hoe kan dat?

Demonstranten protesteren voor het Beierse Ministerie van Binnenlandse Zaken in München tegen het CETA-vrijhandelsverdrag op 14 oktober 2016. Beeld anp

De totstandkoming van CETA, het handelsverdrag tussen Europa en Canada, lijkt een tangbevalling te worden. De Europese leiders moeten er vandaag op hun top in Brussel aan te pas komen om het er doorheen te slepen. Al eerder werden de onderhandelingen over TTIP, het vrijhandelsakkoord met Amerika, kort voor de beoogde afronding feitelijk afgebroken. Het is een teken des tijds.

Velen stellen zich niet meer open voor de wereld maar sluiten zich ervoor af. Zij zien haar niet als bron van welvaart maar als bedreiging. Vrijhandel en globalisering zijn scheldwoorden geworden. Grenzen en luiken dicht.

Hoe anders was dat in de jaren tachtig en negentig. Ronald Reagan en Margaret Thatcher ontketenden een revolutie tegen overheden die zich volgens hen met te veel dingen bemoeiden, inefficiënt waren, geld verspilden en enorme schulden maakten. Nodig waren minder regels, meer vrijheid voor ondernemers en lagere belastingen. Landen moesten invoerrechten verminderen en handelsbarrières slechten. Het doel van al deze liberaliseringsmaatregelen: meer bedrijvigheid en handel, meer groei en welvaart, meer banen en goedkopere producten.

Het neoliberale denken stak als een virus ook niet-conservatieve politici in Amerika en Europa aan. De socialist Jacques Delors, als Fransman geen vanzelfsprekend voorstander van vrijhandel, werkte samen met Thatcher aan de vorming van de interne markt in Europa. De binnengrenzen verdwenen om ruim baan te maken voor het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen. De Democratische president Bill Clinton en Europese socialisten als Tony Blair, Wim Kok en Gerhard Schröder streefden naar een fusie van het sociaal-democratische en neoliberale denken.

Keerzijde

De cijfers waren positief. Door deregulering en privatisering vervijfvoudigde sinds 1990 de wereldhandel. De wereldeconomie groeide met ongeveer 60 procent, werd afgelopen weekeinde gememoreerd in de Neue Zürcher Zeitung. De voorspoed was zichtbaar. Op een zonnige zondagmiddag voeren de plezierbootjes bijna in konvooi door de Ringvaart rond de Haarlemmermeer. Ook Jan de arbeider kon zich ineens een bootje veroorloven. Al of niet bekostigd uit de extra aflossingsvrije hypotheek waarmee de overwaarde op het eigen huis werd verzilverd. Het kon niet op.

Langzamerhand werd de keerzijde van het economisch wonder duidelijk. Opgestuwd door de neoliberale roes en de verlokkingen van nog hogere winsten en dito bonussen ging velen in de overdrive. Ondernemingen verplaatsten steeds meer productiewerk naar lagelonenlanden. Bankiers en andere financiële dienstverleners boden steeds riskantere leningen aan. Managers van bedrijven en instellingen beroofden in hun streven naar nog meer kostenbesparingen steeds meer werknemers van hun baan of van de zekerheid van een vast contract.

Jacques Delors en Margaret Thatcher op 1 december 1989. De socialist Delors werkte samen met Thatcher aan de vorming van de interne markt in Europa. Beeld anp

In 2008 liep de boel vast. De financiële crisis brak uit. Het was het begin van een recessie, die nog steeds niet helemaal overwonnen is. Neoliberalisme en globalisering bleken niet alleen maar winnaars te kennen maar ook verliezers. Werklozen wier banen naar het buitenland waren verdwenen of die hun werk overgenomen zagen worden door immigranten en andere nieuwkomers van buitenaf; werknemers die elke vastigheid ontberen en magere contracten hebben met meer plichten dan rechten; huizenbezitters die ontdekten dat ze opgezadeld zaten met onbetaalbaar geworden hypotheken.

Al het sociale ongenoegen bundelt zich in een krachtige tegenbeweging. In Europa en Amerika. Bij links en bij rechts. Zij richt zich tegen de macht van banken, multinationals en andere grote bedrijven die alleen maar uit zouden zijn op winstmaximalisatie en zo min mogelijk overheidsbemoeienis, wat ten koste gaat van werknemers, het milieu en de voedselveiligheid. In Duitsland komt de kritiek zowel van de sociaal-democratische SPD als van de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD). Het protest leeft er sterk: onder de 3,5 miljoen Europeanen die een petitie tegen TTIP en CETA hebben ondertekend, zijn 1,6 miljoen Duitsers.

Amerika

In Amerika manifesteert de beweging zich in de persoon van de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump. 'Onze arbeiders zijn verraden door politici die zich agressief inzetten voor globalisering.' Amerikaanse banen, welvaart en fabrieken zijn door vrijhandelsverdragen naar Mexico en andere landen overzee verdwenen, zegt hij.

Een deel van de kritiek is begrijpelijk. De neoliberale revolutie tegen topzwaar geworden verzorgingsstaten, die zo log en duur waren geworden dat ze dreigden te bezwijken, was nodig. Maar de revolutie schoot door, zoals zo vaak in het kapitalistische systeem, dat door zijn dynamiek niet alleen borg staat voor vernieuwing en vooruitgang maar ook een ingeboren neiging tot exces heeft. Van tijd tot tijd is een correctie nodig, moet het kapitalistische beest beteugeld worden en zwaait de klepel de andere kant op. Dat is het verhaal van na 2008, toen er onder meer nieuwe regels kwamen voor beleggers en banken.

Maar zulke maatregelen zijn nog niet voldoende gebleken om de maatschappelijke onvrede te temperen, laat staan weg te nemen. De weerzin tegen grote bedrijven, bankiers, de elite en de gevestigde politiek zit diep. CETAen TTIP zijn de magneten geworden die het protest aantrekken. Tot stomme verbazing van de politici. Toen zeven en drie jaar geleden de onderhandelingen met respectievelijk Canada en de Verenigde Staten begonnen interesseerde zich niemand voor sterk technische handelsverdragen. Nu lijkt het erop dat in deze tijd zonder grote ideologieën alle onverminderd aanwezige ideologische energie zich samenbalt in de strijd tegen CETA en TTIP, aldus de Neue Zürcher Zeitung.

De politici hebben zich erdoor laten overrompelen en fouten gemaakt. De anti-campagne opereerde een stuk slimmer. Ze maakte de chloorkip tot protestsymbool. Europa zou door TTIP worden overspoeld door Amerikaanse kipfilets die ontsmet zijn met chloor. Dat is niet waar. Bovendien wordt in Duitsland ook sla met chloor gewassen, het is niet gevaarlijk. Toch deed het woord 'chloorkip' zijn werk. Het klinkt lekker smerig. Duitse campagnevoerders kwamen overigens toevallig op de kip uit als protestsymbool: ze hadden nog een manshoge, opblaasbare kip liggen uit een andere campagne, leert een reconstructie in Die Zeit.

Ook op andere punten is er overdrijving en soms regelrechte onzin. Maar de populariteit van het afwijzingsfront toont aan hoeveel mensen niet meer geloven dat vrijhandel en globalisering hun veel voordelen brengt. Ze zijn bang voor de macht van grote ondernemingen en wantrouwen de elite, schrijft het Duitse weekblad. Bij een deel van de critici speelt ook de angst voor massale, ongecontroleerde immigratie een rol.

In Amerika manifesteert de beweging zich in de persoon van de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump: 'Onze arbeiders zijn verraden door politici die zich agressief inzetten voor globalisering.' Beeld anp

Alternatief

De beweging is een kracht geworden om rekening mee te houden. Anti-globalisten manifesteerden zich al eind jaren negentig, met gewelddadige demonstraties in Seattle, Genua en Göteborg. De huidige actievoerders geloven minder in geweld en meer in electorale potentie. Belangrijk met het oog op het komend verkiezingsjaar in Europa.

Veel van de grieven zijn begrijpelijk en slaan aan. Excessen moeten worden gecorrigeerd, maar feit blijft dat het neoliberalisme ook veel voordelen heeft gebracht. Zie alle gele NL-kentekens op de wegen naar Europese vakantiebestemmingen, zelfs middenin oktober. De Neue Zürcher Zeitung pleit daarom voor een 'neo-neoliberalisme'. Gooi het kind niet met het badwater weg, vindt de conservatieve krant. Zij is 236 jaar oud, op zich al een bewijs van gelijk. Vrijhandel en globalisering kunnen worden verworpen maar het alternatief is protectionisme en nationalisme. Daar zijn nooit veel mensen beter van geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden