Hoe schuldenaren steeds dieper in de problemen komen

Sanering

Steeds meer Nederlandse huishoudens kampen met forse schulden. Eigen schuld? Dat blijkt maar ten dele het geval. Overheidsbeleid werkt averechts.

Ron en Ramona uit de Human-documentaireserie Schuldig kregen te maken met de deurwaarder. Foto Jean Counet

Ron en Ramona hebben een uur om hun belangrijkste spullen te pakken en hun huis te verlaten. Dat is schappelijk van de deurwaarder, meestal geeft hij bij ontruimingen minder tijd. Met twee kinderen en Rons inwonende moeder - ze herstelt van een hersenbloeding - zitten ze niet veel later in het krappe huisje van Ramona's ouders.

Eigenlijk wist alleen Ramona hoe nijpend de situatie was. Rekeningen, aanmaningen en sommaties verstopte ze voor haar man. Deurwaarders en hulpverleners stuurde ze met smoesjes weg. Zo wist ze eerdere ontruimingen te voorkomen, maar woningcorporatie Eigen Haard heeft inmiddels 12 duizend euro tegoed en gelooft er niet meer in.

Ontruiming

Beduusd kijkt Ramona's moeder naar alle matrassen en dozen in haar woonkamertje. 'Wat een pakhuis.' Ron - het Ajaxlogo is op zijn kleren en huid minimaal tien keer nadrukkelijk aanwezig - zit op de rollator van zijn moeder een sigaret te roken. 'Voor elk probleem is er maar één ding: een oplossing.'

De cijfers geven Ron ongelijk. Want hoewel de politiek al jaren tegen de toenemende schuldenproblematiek in Nederland zegt te vechten, wordt het probleem alleen maar groter. Volgens de laatste cijfers heeft één op de vijf huishoudens in Nederland risicovolle schulden. Het is een groep die gestaag groeit en dat komt ook door de falende aanpak die het probleem niet zelden alleen maar groter maakt en de samenleving meer kost.

Neem alleen al de ontruimingen. De uitzetting van Ron en Ramona, mei dit jaar, was in dezelfde week dat de directeur van hulpverleningsstichting Doras beweerde dat er in Amsterdam Noord geen gezinnen meer uit hun huis worden gezet. Ontruimen is namelijk een slechte oplossing, vindt eigenlijk iedereen die zich met de schuldenproblemen bezighoudt. Gezinnen lijden na een ontruiming meestal jarenlang een zwervend bestaan van opvang naar opvang. Bovendien zijn de kosten die de gemeente en de woningcorporatie kwijt zijn aan zo'n uitzetting en de opvang erna vele malen hoger dan de uitstaande huurschuld. Ongeveer een ton per jaar. 'Dat moet je dus niet willen', zeggen de experts dan instemmend tegen elkaar.

600 duizend huishoudens met risicovolle schulden

Volgens de Algemene Rekenkamer worstelen ongeveer 600 duizend huishoudens in Nederland met onbetaalde rekeningen. Zij worden gerekend tot de groep met ‘risicovolle schulden’. Nog eens ruim 500 duizend huishoudens hebben problematische schulden. Aan vaste lasten zijn ze maandelijks meer kwijt dan ze kunnen betalen. Van die 500 duizend zit ongeveer eenderde in een schuldhulpverleningstraject, de rest vult waarschijnlijk gat met gat en vergroot het probleem zo waarschijnlijk steeds verder.

Documentairemakers Sarah Sylbing en Ester Gould laten zien dat het er in de praktijk anders aan toegaat. Zij filmden de ontruiming van Ron en Ramona en volgden andere mensen met schulden in de Amsterdamse Vogelbuurt. Schuldig, de zesdelige documentaireserie die de komende weken op maandagavond wordt uitgezonden bij Human, is hun anatomische les van de wereld van schuld en boete in de wijk.

We zien de zorgen van de schuldenaren en hun hulpverleners. Zo is er Paul Scheerder, directeur van het Leefkringhuis, het 'centrum van hulpverlening' waar wanhopige mensen met hun plastic tassen vol onheilspellende brieven binnenkomen. Of de maatschappelijk werkers van de stichting Doras die 's avonds aanbellen bij huizen waar niet meer wordt betaald voor huur, gas en licht of de zorgverzekering. En de bevlogen SP-wethouder Arjan Vliegenthart, die de armoede in zijn stad de oorlog heeft verklaard. Maar ook de incassomedewerkers van woningcorporatie Eigen Haard, waar het besluit om Ron en Ramona te ontruimen uiteindelijk is genomen. Door feilloos vast te leggen hoe het er in de praktijk aan toegaat, houden de makers een impliciet pleidooi voor een andere kijk op schulden.

Ditte uit de Human-documentaireserie Schuldig. Foto Jean Counet

Gekmakende stress

Huisuitzettingen zijn de meest dramatische consequentie van schulden. Maar Schuldig laat zien dat al die mensen die de ontruimploeg op afstand weten te houden diep gebukt gaan onder hun schuldenlast. Vooral het gevoel van stress, weten dat je de rekeningen die je binnenkrijgt niet kunt betalen terwijl boetes zich opstapelen, is gekmakend.

Neem nou Dennis van dierenspeciaalzaak Ambulia, de oudste dierenwinkel in Noord. Met zijn tanige gezicht en lange haren heeft hij er een dagtaak aan schuldeisers tevreden te stellen. Honderd euro hier, honderd euro daar. Als de nood aan de man is, verkoopt hij met pijn in het hart een veelbelovende duif.

Ditte, een mooie grijze vrouw van in de 50, had ooit een leven als 'jetsetqueen met een spetterende baan op Ibiza'. Onder andere borstkanker maakte een einde aan de overvloed. Te lang heeft ze nog dure koffietjes gedronken en op verdrietige momenten onverstandig met haar creditcard gezwaaid. Je ziet de wanhoop in haar ogen als ze, op advies van de maatschappelijk werker, haar schuldeisers belt om haar situatie uit te leggen.

De Engelse woorden debt en guilt, worden in het Nederlans vertaald met een en hetzelfde woord: schuld. Bij iedereen in de Vogelbuurt kun je zeggen dat ze guilty zijn aan hun eigen debt. Als Ramona nou niet zo dom was geweest om die rekeningen weg te stoppen. Als Ditte nou niet zo slordig was geweest met die creditcard en gewoon haar autootje verkoopt. Als Dennis nou eens zou inzien dat het ondernemerschap voor hem niet is weggelegd.

Eigen schuld kun je dus denken. Moeten die mensen maar niet zulke onverantwoorde dingen doen. Maar zo doe je veel schuldenaren onrecht. De afgelopen jaren is er in Amerika steeds meer bekend geworden over de psychologie van mensen met schulden. In hun boek Schaarste analyseren Harvard-econoom Sendhil Mullainathan en Princeton-psycholoog Eldar Shafir hoe het brein onder de druk van geldnood eigenlijk alleen nog maar op korte termijn denkt.

Voor mensen zonder geldtekort is het misschien lastig om zich daarin in te leven, maar je zou het kunnen vergelijken met tijdtekort. Mensen die daarmee kampen, weten misschien wel dat dé oplossing is om op de rem te trappen, maar liever dan dat te doen lopen ze zichzelf voorbij. De kortetermijnoplossingen winnen ook dan. Met als grote verschil dat de oplossing voor te drukke mensen - minder werken - makkelijker bereikbaar is dan voor arme mensen. 'You can't take a holiday from poverty.'

Hoe dat er inhakt, zie je bij de alleenstaande moeders van de Vogelbuurt, die in het Leefkringhuis in tranen uitbarsten. Omdat er te weinig geld is om een cadeau voor de verjaardag van een kind te kopen. Of omdat ze moeten toegeven dat ze door de zorgen niet meer de leuke lieve moeder zijn die ze willen zijn.

Ditte kwam in de problemen nadat er borstkanker bij haar was geconstateerd. Foto Jean Counet

Postorderbedrijven

De Amerikaanse schaarste-onderzoekers tonen aan dat mensen die kampen met schaarste zich objectief 'dommer' gaan gedragen. Arme hiv-patiënten zijn minder trouw met het innemen van medicatie, arme ouders zijn slechter voor hun kinderen. Niet omdat ze dommer zijn, maar omdat ze door de schaarste minder 'mentale bandbreedte' hebben om verstandige beslissingen te nemen. Zo scoren Indiase boeren vlak na de oogst, als ze relatief rijk zijn, tussen de 9 en 13 IQ-punten hoger dan wanneer hun schuren een jaar later weer leeg zijn. Dat is te vergelijken met het effect van 24 uur niet slapen.

Mensen met geldschaarste nemen dus vaak beslissingen die hun situatie op de lange termijn geen goed doen. Zoals geld lenen tegen hoge rentes bij postorderbedrijven als Wehkamp of Neckermann, een cadeau kopen waar ze het geld niet voor hebben en rekeningen ongeopend in een la mieteren.

Psychologische onderzoeken laten zien dat kinderen die opgroeien in armoede, een andere 'bedrading' in hun brein krijgen. Zij leren amper om hun problemen te overzien en de stappen te onderscheiden die zij op korte termijn moeten zetten om eruit te komen.

Armoede in de Vogelbuurt

Halverwege de vorige eeuw was de Vogelbuurt een wijk waar trotse arbeiders van de scheepswerven het zich konden veroorloven hun gezinnen op woensdag een gehaktbal voor te zetten. Een stadsdorp vol subtiel versierde huisjes in de Amsterdamse-schoolstijl. De meanderende straatjes zijn vernoemd naar sijsjes, mezen en de kanarie. Maar eind jaren zeventig sloten de werven en kwamen er nieuwe bewoners. Nu is het een buurt die in Amsterdam bekend staat om de diepe armoede en, vooral, schulden.

Dubieuze rol van de overheid

Het idee van eigen schuld is dus in veel gevallen te hardvochtig. Wat bijvoorbeeld te denken van Carmelita, een Surinaamse vrouw van 63 met reuma. Ze heeft een schuld van duizenden euro's. Ze komt rond van nog geen drie tientjes in de week en haalt haar eten bij de voedselbank. 's Avonds droomt ze weg bij de website van dure cruises. En ze kijkt films, heel veel films.

Maar hoe kwam zij in deze situatie? Zij raakte pas in de schulden toen ze haar kleindochter in huis moest nemen. Bij een postorderbedrijf kocht ze onder meer een bed voor het meisje. Ze kon de 1.200 euro niet aan het postorderbedrijf terugbetalen en kreeg boete op boete, zo liep de schuld op tot 6.000 euro.

Opeenvolgende staatssecretarissen van Sociale Zaken zien de groeiende groep schuldenaren al jaren als een probleem. Maar ondanks al hun inspanningen lopen de schulden alleen maar op. En daar speelt diezelfde overheid op allerlei manieren een dubieuze rol.

Uit het onderzoek van Panteia en het Nibud blijkt bijvoorbeeld dat steeds meer mensen in geldnood komen doordat hun vaste lasten te hoog worden. Huur en zorgkosten nemen een steeds groter deel van de gezinsuitgaven in. De ruimte om tegenvallers op te vangen wordt zo steeds kleiner. Met name de belasting voor woningcorporaties hakt erin. Om aan geld te komen verhoogden de verhuurders afgelopen jaren flink de huren. Nieuw vrijgekomen sociale huurwoningen zijn relatief duur.

Vileine marketing

Ook als het gaat om het voorkomen van schulden laat het Rijk steken vallen. Tegen de tijd dat mensen bij de schuldhulpverlening aankomen, staan ze gemiddeld bijna 40 duizend euro in het krijt. Postorderbedrijven kunnen nog altijd hun gang gaan met hoge rentes en vileine marketing. Vergelijk dat eens met de strenge eisen die er zijn voor het aangaan van een hypotheek. Belastingdienst, gemeenten, banken, telefoonbedrijven, postorderbedrijven, zorgverzekeraars en energiebedrijven hebben een tijd geprobeerd samen tot een centrale database voor schulden te komen, maar dat heeft de Tweede Kamer verhinderd. Het doorslaggevende argument voor die beslissing is misschien nobel - de privacy van burgers zou te erg geschonden worden - maar het leidt er wel toe dat schuldenbergen van huishoudens flink groeien.

Ook bij de schuld die Ron en Ramona opbouwden, speelt de overheid op zijn minst een bijrol. In eerste plaats doordat Rons WW-uitkering aanvankelijk te laag was ingeschat. Maar bovenal doordat zijn moeder na haar hersenbloeding kwam inwonen. Om die reden verloor het gezin recht op huurtoeslag.

Zulk soort toeslagen voor huur, zorgkosten en kinderopvang, en allerhande inkomensafhankelijke regelingen, zijn misschien nog wel problematischer dan de kredietpompende postorderbedrijven. Hoewel ze goed bedoeld zijn, en vaak noodzakelijk om het huishoudboekje op orde te houden, leidt de manier waarop ze zijn ingericht tot grote problemen. De toeslagen worden bepaald aan de hand van de inkomens van eerdere jaren. Wie aan het eind van het jaar meer heeft verdiend, moet vaak veel geld terugbetalen. Ja, je kunt zeggen: het is de verantwoordelijk van de mensen zelf om dit goed in de gaten te houden, maar wie wel eens zo'n formulier of website heeft bezocht, weet dat het bepaald geen sinecure is om er niet in verstrikt te raken.

Wie een buffer heeft, overleeft het wel als achteraf blijkt dat er toch te veel toeslag is uitgekeerd. Maar voor een huishouden met weinig geld is het terugbetalen van honderden of zelfs duizenden euro's die 'ten onrechte' zijn ontvangen vaak het begin van een leven als schuldenaar. De boetes die het Centraal Justitieel Incassobureau oplegt zijn hoog en betalingsregelingen zijn er niet gemakkelijk te treffen. Uit recente onderzoeken van de gemeente Amsterdam blijkt dat veel arme huishoudens in de stad dergelijke regelingen niet meer durven aan te vragen. Te bang dat zij later te horen krijgen dat er weer moet worden terugbetaald.

Zodra het eenmaal echt mis is, zet de Belastingdienst veel schuldenaren met de rug tegen de muur. Als schuldeiser kan de Belastingdienst de uitstaande schuld verrekenen met uitkeringen of toeslagen. Iemand die net afspraken heeft gemaakt met al zijn schuldeisers kan daardoor verrast worden. En daar gaat het zorgvuldig uitgekiende plan om uit de rode cijfers te komen.

De overheid bestrijdt de schulden nu vooral met hulpverlening en sanering. Zo kunnen burgers in een aantal jaar uit de problemen komen. Maar afgelopen jaar kwam zowel de Nationale Ombudsman, de Algemene Rekenkamer als de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid met scherpe kritiek op die aanpak. De overheid heeft onvoldoende greep op het probleem en weet niet welke hulpverlening succesvol is, stelt de Rekenkamer. De Ombudsman schrijft dat het beleid te veel barrières opwerpt voor mensen om van hun schulden af te komen. Met een eigen huis of onderneming kom je bijvoorbeeld moeilijk in aanmerking voor schuldhulp.

Een andere aanpak zou voor iedereen beter zijn. Maar daarvoor is vooral een andere kijk op schulden nodig: met minder nadruk op de guilt van mensen met een grote debt. Zo stelt bijvoorbeeld de WRR dat de schuldhulpverlening niet erg effectief is omdat die te weinig rekening houdt met de psychologie van schuldenaren, en de financiële 'zelfredzaamheid' van burgers overschat.

Belonen werkt

In de VS zijn hulpverleners op dat vlak veel verder. In Boston loopt bijvoorbeeld een succesvol project in een opvang voor jonge moeders. Daar wordt het brein met speciale computerspellen en een uitgekiend systeem van geldbeloningen zo gemanipuleerd dat jonge moeders langzaam leren op lange termijn te denken. Dertig dollar beloning wanneer je de opdrachten voor je opleiding goed hebt gemaakt. De Hogeschool Utrecht en de gemeente Alphen aan den Rijn gaan deze aanpak vanaf januari uitproberen.

Het heeft iets beangstigends, alsof je zoals Pavlov een hond laat kwijlen als hij een belletje hoort. Maar het werkt, vrouwen maken opleidingen af en worden financieel zelfstandig. En als je erover nadenkt heeft de manier waarop we in Nederland met schuldenaren omgaan ook veel weg van het opvoeden van een hond. Maar daarin draait het om, weinig effectieve, straf.

Ron en Ramona bivakkeren een half jaar na hun ontruiming nog steeds bij haar ouders. Voor een beetje privacy hebben ze het vlierinkje omgebouwd tot slaapkamer. Ron heeft weer werk als schilder, maar de schulden zijn nog lang niet afbetaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.