Hoe krijgt het kabinet meer grip op ProRail?

Het kabinet wil meer grip op ProRail en draait de privatisering van twintig jaar geleden terug. Maar of het helpt? Lees hier de analyse uit april dit jaar.

Luchtfoto in Diemen-Zuid. Beeld Marco van Middelkoop/Hollandse Hoogte

Het treintje blijft maar in de rondte rijden. Eindeloos en cyclisch zijn de discussies over en de onderzoeken naar de meest wenselijke status van spoorbeheerder ProRail.

Staatssecretaris Sharon Dijksma (Infrastructuur en Milieu), nu verantwoordelijk voor ProRail, kan uit ervaring spreken: in 2005 maakte ze als Kamerlid deel uit van de zoveelste (parlementaire) commissie die zich erover boog. Het ministerie, toen nog Verkeer en Waterstaat, concludeerde in 2009 dat het wel erg veel rompslomp zou betekenen om de greep op ProRail te verstevigen door van het bedrijf bijvoorbeeld een zelfstandig bestuursorgaan (zbo) te maken.

Ombouw wenselijk

En nu? Jawel, het ministerie acht het ombouwen van ProRail (officieel sinds 2005 een BV met de Staat als enige aandeelhouder) van bedrijf tot een zbo 'wenselijk' of in ieder geval de moeite waard om verder te onderzoeken. Ook de Luchtverkeersleiding en Staatsbosbeheer zijn zbo's.

Een andere rechtsvorm als oplossing? 'Dat is dus maar de vraag', zegt emeritus hoogleraar Arno Korsten, 'maar politici suggereren met pro-actieve ingrepen altijd grote dadendrang. Want er moet iets gebeuren! Mijn huis staat op instorten dus ik verplaats mijn auto in de straat, want dan heb ik tenminste iets gedaan.'

Lees ook:

Het kabinet wil ProRail 'strakker aansturen'. Drie opties liggen op tafel.

'De politiek' wil meer greep op Prorail, maar Roel in 't Veld is kritisch. 'ProRail is belast met ingewikkelde, technische processen', zegt de bestuurskundige, kortstondig staatsecretaris én oud-voorzitter van de raad van commissarissen van ProRail. 'Daarvoor heeft de politiek helemaal geen achting.'

Sinds midden jaren negentig, het startpunt van de verzelfstandiging van NS (personenvervoer) en ProRail (infrastructuur), is het onrustig over het spoor. Ruim een kwart eeuw nadat de EU richtlijnen uitvaardigde voor liberalisering van de Europese spoorwegsector is nu zelfs weer de discussie opgelaaid over het weer samenvoegen van de twee. Opmerkelijk, want twee weken geleden spraken de EU-lidstaten in het kader van het Vierde Spoorwegpakket juist af dat het scheiden van de exploitatie van de infrastructuur en de exploitatie van personenvervoer overal moet worden doorgevoerd.

Financiële janboel

ProRail ligt permanent onder vuur. Het bedrijf wordt gevoed uit publieke middelen, heeft publieke taken te verrichten en maakt er in financiële zin vaak een janboel van, zo luidt de kritiek. Daarbij wordt geklaagd over de vele verstoringen op het spoor en vooral over verwaarlozing van onderhoud.

ProRail (4.000 werknemers) is zogenaamd een zelfstandige BV, met het ministerie van Infrastructuur en Milieu als enig aandeelhouder, dus een heuse marktpartij kan het moeilijk worden genoemd. De NS is als bedrijf tenminste nog actief op buitenlandse spoormarkten (met name in Groot-Brittanië), ProRail moet gewoon erop toenzien dat het spoor in Nederland veilig is, dat de verbouwing van stations naar wens verloopt, dat alle vervoerders gelijk worden behandeld en dat al dat vele vervoer ook 'past' op het spoor.

Tekst gaat verder onder de foto.

Medewerkers van ProRail repareren een kapotte bovenleiding bij het station van Utrecht Centraal, in maart 2015. Beeld anp

Als ProRail inderdaad een zelfstandig bestuursorgaan moet worden, betekent dat dat de raad van commissarissen moet verdwijnen. Belangrijker: de ombouw van vennootschap naar publiekrechtelijk bestuursorgaan neemt zeker twee jaar in beslag. De Spoorwegwet moet worden aangepast, de aan ProRail verleende concessie (tot 2025 is het bedrijf verantwoordelijk voor de railinfrastructuur) moet opnieuw ter discussie worden gesteld, de rechtspositie van het personeel verandert.

Een volledige rijksdienst maken van ProRail is strijdig met EU-richtlijnen. ProRail ombouwen tot een zogeheten Agentschap (zoals Rijkswaterstaat of de inspectiedienst ILT) kan nadelige gevolgen hebben voor het toezicht. De grip van de Tweede Kamer op de dagelijkse praktijk wordt daar hoe dan ook niet groter van.

Emeritus-hoogleraar Korsten: 'Daar gaat het in deze zaak natuurlijk wel om: die kippendrift, die drift om op elk moment iets te vinden.' Dat is de paradox van de verzelfstandiging van overheidsdiensten, zegt Korsten: een dienst wordt op afstand van het ministerie gezet, maar de politiek roept voortdurend bewindslieden op het matje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden