Hoe kon de NS zijn macht in Limburg misbruiken?

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) legt de NS de hoogste boete op die het ooit aan een bedrijf uitdeelde: ruim 40 miljoen euro. Volgens de toezichthouder heeft het spoorbedrijf zijn machtspositie misbruikt bij de aanbesteding van het regionaal vervoer in Limburg. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? En waarom is die boete zo hoog? Vijf vragen.

Beeld anp

Waarom ging het mis?

Als de provincie Limburg in het najaar van 2014 een openbare aanbestedingsprocedure voor het regionale vervoer start, is dat voor de NS absoluut geen lokale kwestie. De NS weet dat de overheid Limburg als 'decentralisatieproeftuin' ziet - een plek waar verschillende vervoerders vreedzaam over één spoor boemelen- en wil koste wat koste voorkomen dat dergelijke experimenten al te veel succes hebben.

Goede resultaten in Limburg vergroten immers 'de kans dat op den duur ook andere delen van het hoofdrailnet regionaal zullen worden aanbesteed', schrijft het ACM. Om te voorkomen dat de NS 'zijn' spoor steeds vaker met anderen moet delen en zo terrein verliest biedt het bedrijf via dochteronderneming Abellio een enorme smak geld voor de concessie, maar drie jaar later blijkt dat dit allesbehalve een winnend bod was. Het hoge bod leverde de NS namelijk niet de felbegeerde Limburgse concessie op, maar wel een boete van 40 miljoen euro voor machtsmisbruik. Dat laatste maakte de ACM donderdag bekend.

Wat heeft de NS precies misdaan?

Uit interne mailwisselingen en andere documenten die toezichthouder ACM in handen heeft blijkt dat de NS om concurrentie te dwarsbomen bewust een zogeheten 'verlieslatend bod' deed. Dit bod was zo hoog dat de kosten die de NS zou maken de te verwachten opbrengsten uit het regionaal vervoer in Limburg ruimschoots overtroffen. Hierdoor hadden andere inschrijvers op de aanbesteding geen eerlijke kans, schrijft de ACM. 'Zij konden het bod van NS niet evenaren of overtreffen zonder zelf verlies te lijden, ook al zouden zij net zo efficiënt zijn als de NS.'

In eerste instantie was het verlieslatende bod van de NS overigens succesvol: dochter Abellio won de concessie. Maar toen het gerommel bij de aanbesteding in 2015 aan het licht kwam verscheurde Limburg het contract en gunde de het vervoer aan Arriva.

De boete die de ACM nu oplegt komt volgens de toezichthouder ook voort uit andere 'acties' van de Nederlandse Spoorwegen. Zo speelde de NS tijdens de aanbestedingsprocedure vertrouwelijke informatie door aan dochter Abellio en benadeelde het bedrijf concurrenten door traag en onvolledig op hun verzoeken te reageren. 'De NS wilde winnen.'

40 miljoen euro. Kan de NS dat wel betalen?

Volgens een woordvoerder legde de ACM nooit eerder zo'n hoge boete aan één enkel bedrijf op, maar is het bedrag 'in verhouding'. De boetes die de ACM aan bedrijven uitdeelt mogen maximaal 10 procent van de jaaromzet bedragen, en de NS behaalde in 2016 5.093 miljoen euro omzet. 'Ze kunnen dit dus dragen.' De boete had zelfs nog veel hoger kunnen zijn, zegt de ACM. 'Het ging om een concessie voor het Limburgse vervoer over de periode 2016 -2031. Dat is vijftien jaar. Wij hebben nu maar één jaar beboet.'

Door de boete van de ACM ontvangt de Staat 40 miljoen euro voor de staatskas, maar kan ditzelfde bedrag tegelijk ook kwijtraken. De NS is immers nog steeds een Staatsbedrijf, dat de boete in mindering kan brengen op de winstuitkering aan de Staat. Vestzak-broekzak, erkent de ACM, maar de toezichthouder maakt geen onderscheid tussen publieke en private ondernemingen. 'De NS krijgt geen voorkeurspositie ten opzichte van andere bedrijven.' Daarnaast gelooft de ACM in de 'disciplinerende werking' van deze boete. 'Ook al wordt niemand er rijker van, het heeft wel een afschrikwekkend effect.'

En nu?

NS heeft bezwaar aangetekend tegen het ACM-rapport. Naar eigen zeggen heeft het spoorbedrijf nooit een verlieslatend bod uitgebracht. Minister Dijsselbloem van Financiën steunt het bedrijf in zijn bezwaar, maar alleen omdat hij wil laten vastleggen wat een verlieslatend bod nu precies is. Tegelijkertijd is het 'zeer ernstig' wat er bij NS is voorgevallen, aldus de minister.

Oud NS- topman Timo Huges en oud-financieel directeur Engelhardt Robbe hoeven het bezwaar van de NS in ieder geval niet af te wachten. Huges moest in 2015 het veld ruimen omdat de ACM vermoedens had dat hij en Robbe 'een leidinggevende rol' hadden in het gerommel bij de Limburgse aanbesteding, maar nu zegt de toezichthouder dit niet te kunnen bewijzen. Huges en Robbe hoeven daarom geen individuele boete te betalen.

Minister Jeroen Dijsselbloem van Financien (R) en toenmalig staatssecretaris Wilma Mansveld van Infrastructuur en Milieu in 2015 tijdens het debat over de rol van de NS bij de aanbesteding van openbaar vervoer in Limburg. Beeld anp

Lees ook:

Forse boete van 40 miljoen voor NS om machtsmisbruik bij aanbesteding in Limburg

Volgens de toezichthouder heeft de NS bij de aanbesteding van het regionaal openbaar vervoer in Limburg misbruik gemaakt van haar economische machtspositie. Dat concludeert de ACM aan de hand van interne emails en documenten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden