Hoe goed is weldoener Bill Gates?

Waar Bill Gates' goede-doelenstichting gaat, volgen andere organisaties. 's Werelds bekendste en grootste filantroop krijgt steeds meer invloed. Een goede ontwikkeling?

Bill Gates. Beeld anp

Is superfilantroop Bill Gates machtiger dan Ban Ki-moon, de secretaris-generaal van de VN? Neemt de filantropie van miljardairs de plaats in van de oude ontwikkelingshulporganisaties? In december wierpen Mark en Chan Zuckerberg hun Facebookfortuin in de wereldwijde wedstrijd 'wie is de grootste filantroop' (geschat bedrag van hun fonds: 45 miljard dollar). Zakentijdschrift Forbes houdt een lijst bij waarop de Bill & Melinda Gates Foundation ruim bovenaan staat qua kapitaal in kas (42,9 miljard dollar) en uitgaven (3,9 miljard in 2014, ter vergelijking: Nederlandse begroting ontwikkelingssamenwerking voor 2015: 3,7 miljard euro).

De meeste grote filantropische instellingen zijn te vinden in de VS, daar gaat de traditie meer dan een eeuw terug met grote namen als Carnegie, Rockefeller en Ford. Het was en is ook een vorm van belastingvermijding. De doelen waren doorgaans dichtbij huis, kijk maar naar al die musea en theaters met de namen van de weldoeners. Sinds de oprichting van de Bill & Melinda Gates Foundation (1999), die zich vooral op ontwikkelingshulp richt, volgden andere stichtingen, zoals Ford en Rockefeller.

De omvang van de filantropische hulp neemt snel toe; er spelen tienduizenden organisaties mee. Om een indicatie te geven: de onafhankelijke Amerikaanse instelling Foundation Center (die filantropie promoot) bracht in november naar buiten dat de hulp van alle Amerikaanse stichtingen aan Afrika verviervoudigd is tussen 2002 en 2012.

Eenzijdige aanpak

Dat is verheugend voor de ontvangende regeringen en instellingen in ontwikkelingslanden, die te kampen hebben met dalende inkomsten uit hulp van westerse regeringen en organisaties. In het Westen is hulp aan arme landen niet meer zo populair. Op hun beurt zijn veel ontwikkelingslanden de betuttelde 'hulpindustrie' met de vele, uiteenlopende eisen en evaluaties zat. Dan is Gates met zijn zakelijke, resultaatgerichte aanpak en zeggenschap over besteding van zijn eigen geld een prettig alternatief.

De oudere spelers op het veld van de ontwikkelingshulp bekijken hun nieuwe concurrenten en partners met een kritische blik. Drie Duitse organisaties kwamen enkele maanden geleden met een gedegen studie: Philantropic Power and Development, who shapes the agenda? Het katholieke Misereor en het protestantse Brot für die Welt gaven het Global Policy Forum de opdracht voor de studie. Auteurs Jens Martens en Karolin Seitz wegen de voor- en nadelen van superrijke particuliere gevers tegen elkaar af.

De Bill & Melinda Gates Foundation wordt bijna geheel bestierd door de twee naamgevers en het bestuurslid Warren Buffet, na Gates de rijkste en gulste Amerikaan. Interne discussie en reflectie, zoals in de gevestigde hulporganisaties, is daarom ver te zoeken en dat schaadt de kwaliteit, menen de auteurs. De daadkracht en het enthousiasme waarop Gates zich graag laat voorstaan leidt tot een eenzijdige aanpak, met een voorliefde voor snelle, technologische oplossingen, die soms voorbij gaan aan de wensen en mogelijkheden van de plaatselijke bevolking.

Monsanto

Is dat erg? De auteurs beschrijven het voorbeeld van de gezondheidszorg, een van de speerpunt van Gates' stichting. Gates is dol op vaccinaties en die voorkeur klinkt door in de organisaties die hij geld schenkt. De Wereldgezondheidsorganisatie van de VN is daar de belangrijkste van: die kreeg tot 2014 2,1 miljard dollar. De Gates Foundation was daarmee de grootste particuliere donateur en in 2014 zelfs de nummer 2 van alle donateurs, na de Amerikaanse regering. Dan heb je invloed. Westerse regeringen verschoven hun hulpgeld ook naar het VN-vaccinatieprogramma, geënthousiasmeerd door Gates.

In de landbouwsector voltrok zich een vergelijkbare verschuiving, nu in de richting van een ander stokpaardje van Gates: de Groene Revolutie. Technologische vernieuwingen zijn volgens hem de beste en snelste methodes om de voedselproductie in ontwikkelingslanden op te krikken en honger te bestrijden. Hij sloeg de handen ineen met de Rockefeller Foundation en samen namen ze VN-organisaties op sleeptouw. Tegen deze eenzijdige nadruk op biotechnologie met het omstreden gebruik van genetische gemanipuleerde zaden is altijd verzet geweest.

Boerenorganisaties, vooral in Afrika, betoogden dat de methode van productieverhoging middels gemanipuleerde zaden, kunstmest en andere voor de boeren veel te dure moderne middelen al lang achterhaald was. Het was al geprobeerd, te duur gebleken, het had de natuur aangetast en de traditionele manieren van akkerbouw ondergegraven, waardoor boerenfamilies juist opnieuw in armoede waren gestort. Maar deze geluiden komen nooit boven de propagandamachine van de Gates Foundation uit, schrijven Martens en Seitz. Ze wijzen bovendien op de goede banden die Gates heeft met Monsanto, 's wereld grootste biotechnologische producent, die niet alleen meehelpt aan de projecten, maar er ook aan verdient.

Beeld epa

Machtige clubs

Volgens de auteurs raken de VN steeds meer onder invloed van Gates en andere superfilantropen. Het duidelijkst gaat dit via de UN Foundation, een geesteskind van Ted Turner, gefinancierd met het fortuin dat hij onder andere heeft vergaard met de oprichting van CNN en als topman bij Time Warner, en met een substantiële bijdrage van de Gates Foundation. De UN Foundation schonk tussen 1999 en 2013 1,3 miljard dollar aan VN-projecten, waarvan 450 miljoen van Turner en 231 miljoen van de Gates'jes.

Ban Ki-moon zelf gebruikt vertegenwoordigers van de UN Foundation als adviseurs en hij laat veel van zijn conferenties en mediacampagnes door deze stichting betalen. Dat is een uitkomst voor de secretaris-generaal en zijn organisatie, die altijd kampt met financiële krapte. Particuliere giften zijn mooi als aanvulling op de contributiegelden van VN-lidstaten, maar wie vormt de achterban van deze machtige clubs, vragen de auteurs van dit rapport zich terecht af. Wie controleert hén, wie evalueert de projecten die zij financieren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden