Analysehet financiële stelsel

Hoe de oppermachtige dollar het financiële stelsel gijzelt

Beeld Reuters

Bij een ramp als deze is elke munt in gevaar. De Amerikaanse dollar is de enige veilige haven. Het gevolg: een panische ‘vlucht naar de dollar’, waar weinig goeds van komt.

Het mondiale financiële stelsel rustte al op een borrelende en sissende vulkaan van dollars toen de coronapandemie half maart een volgens analisten ‘panische vlucht naar de dollar’ veroorzaakte. Bij een wereldwijde ramp als deze is elke munt in gevaar. En een lokale munt zeker – die kan van de ene op de andere dag de helft minder waard zijn. De Amerikaanse dollar is de enige veilige haven.

Zo leidde covid-19 ertoe dat er duizenden miljarden nieuwe dollars moesten worden gecreëerd. ‘Stukjes papier met plaatjes’, zoals acteur Jeremy Irons dollarbiljetten in de film Margin Call (2011) noemt. De persen die de stukjes papier uitspuwen, draaien op volle toeren en nog zijn al die miljarden niet genoeg om schulden af te lossen, geld in cash te kunnen aanhouden, rekeningen te voldoen.

Hoeveel dollars er in de wereld zijn, weet niemand. De Fed, de koepel van Amerikaanse centrale banken,  rapporteert de zogenoemde M3 (de optelsom van dollarbiljetten en tegoeden) al sinds 2006 niet meer. We weten alleen dat de Amerikaanse overheid alle dollars slechts afdekt met 8.000 ton goud ter waarde van, nu, circa 400 miljard dollar. Dat is een fractie van de biljoenen dollars in de markt.

Met gekromde tenen zien opkomende economieën als Brazilië, Indonesië, Thailand en Mexico hoe al die dollars in milliseconden over de wereld flitsen en hoe tegelijk hun eigen munten onderuitgaan. Het duidt op een vlucht naar de dollar. Willen bedrijven en burgers van die landen de dollarvlucht voorkomen, dan moeten ze hun rentes verhogen om de eigen munt te ondersteunen. Maar dat betekent dat bedrijven moeilijker kunnen lenen om te investeren en banen te scheppen. Tegelijk kunnen burgers geen auto of huis meer kopen. Kortom: met hun dollar kunnen de VS landen maken en breken. Camille Faber van valutahandelaar Ebury zegt dat beursindices er niet meer toe doen. ‘De dollarkoers is de beste indicator voor verergering of vermindering van de pandemie’.

De macht van de dollar

Al met al is de financiële macht van de VS nog vele malen groter dan de politieke en militaire macht. Meer dan 80 procent van alle handelstransacties in de wereld wordt in dollars afgerekend. Bijna tweederde van de deviezen van de centrale banken bestaat uit dollars. Bij 88 van de 100 valutatransacties in de wereld is de dollar een van de munten. Niemand kan zich permitteren de dollar te laten vallen. Zelfs Amerika’s vijanden Iran, Turkije en Rusland houden hun reserves aan in dollars. In veel landen is de dollar het enige functionerende betaalmiddel – in het formele en informele circuit. Als de dollar klapt, zou de wereld een onvoorstelbaar tekort aan liquiditeiten hebben. Niet alleen de VS gaan failliet, ze slepen in hun val ook de rest mee.

Aldus houdt de dollar het financiële stelsel in gijzeling. De Amerikanen hebben al decennia een enorm handelstekort dat elke andere economie in de problemen zou storten, maar de dollar geeft geen krimp. De VS hebben een vrijbrief om hun handels- en begrotingstekorten onbeperkt te laten oplopen zonder te worden gestraft met torenhoge rentes of dalingen van de waarde van de munt, zoals elk ander land.

De kiem hiervoor werd gelegd in juli 1944, een maand na de invasie van Normandië, in Bretton Woods, waar een nieuw financieel systeem werd gecreëerd met de dollar als almachtige sleutelvaluta. Elke munt zou een vaste koers met de dollar krijgen (3,65 gulden voor 1 dollar bijvoorbeeld), terwijl de dollar tegen een vaste prijs (35 dollar voor 1 ounce) in goud kon worden gewisseld.

Maar in de jaren zestig verzwakte de Amerikaanse dollar, vooral door de miljarden verslindende Vietnamoorlog. In 1971 stuurde de Franse president De Gaulle een schip vol dollars naar de VS om tegen de vaste prijs in te ruilen voor in Fort Knox opgeslagen goud. Daarop besloot president Nixon een einde te maken aan ‘Bretton Woods’. De dollar ging zweven, terwijl de wereld al met dollars – eurodollars en oliedollars – was overspoeld.

Sindsdien is elke crisis een financiële crisis: van de oliecrises in de jaren zeventig en tachtig, de Zuid-Amerikaanse schuldencrisis, de Ruslandcrisis, de Aziëcrisis en de kredietcrisis tot de coronacrisis van nu.

Peperdure leningen

Steeds is het recept van de Fed om meer dollars over de wereld uit te strooien – bijvoorbeeld 5.000 miljard na de kredietcrisis van 2008. Veel van die bijgedrukte dollars kwamen de afgelopen jaren in Azië, Afrika en Latijns-Amerika terecht in de vorm van leningen aan bedrijven of overheden. Die moeten hun geld echter verdienen in lokale valuta’s, zoals de Braziliaanse real, de Indonesische roepia, de Thaise baht of de Mexicaanse peso. Als de dollarkoers gaat stijgen en de eigen munt daalt, worden die leningen peperduur. Iedereen vlucht haastig in de dollar, waardoor de eigen munt nog verder onderuitgaat. En dat leidt telkenmale tot instabiliteit, politieke onrust en zelfs het faillissement van landen. ING beschreef de liquiditeitsoperatie van de Fed deze week als ‘de grootste loodgietersrekening ooit’.

Rampzalig noemde Paul Volcker, de voormalige voorzitter van de Fed, het vrije systeem van wisselkoersen. Neem de kredietcrisis. Veroorzaakt door excessieve schulden, bonussen, speculatie, falend toezicht en simpele hebzucht. ‘Maar al deze zaken zijn alleen maar mogelijk doordat er geen functionerend internationaal monetair stelsel meer is.’ Met andere woorden: het vrije kapitaalverkeer leidt niet tot efficiënte markten, maar lokt onhoudbare onevenwichtigheden in de economie uit. In een gereguleerd systeem van wisselkoersen hadden de VS zich volgens Volcker niet jarenlang tekorten op de handelsbalans kunnen permitteren met een land, China, dat dat weer financierde.

Volcker overleed in december. Hij heeft de nieuwe crisis niet hoeven meemaken.

Lees ook

Een ontzagwekkend crisispakket moet het leed in de VS verzachten. Driemaal raden wie daar het meest van profiteert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden