Hoe de energiemiljarden de provincies splijten

Met jaloezie kijken arme provincies als Drenthe en Zeeland naar hun rijke zusters Gelderland en Brabant. Die hebben miljarden op de bank staan dankzij de verkoop van hun aandelen in energiebedrijven Nuon en Essent. 'Wij hebben het wegen onderhoud op een 6 moeten zetten. De bevolking zit daar wel mee.'

Het voormalige familiepark De Vluchtheuvel in het Drentse Norg ligt te verpauperen, omdat er mede bij de provincie geen geld is om er en zorghotel van te maken. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

'Drenthe heeft bos, heide en schapen, maar helaas geen snelstromende rivieren', vertelt PvdA-gedeputeerde Ard van der Tuuk op het provinciehuis in Assen. 'Daardoor geen elektriciteitscentrales, geen energiebedrijven en dus ook geen energiemiljarden op de bank. Het is geografische pech, maar de bevolking zit er wel mee. Omdat we toevallig geen rivieren hebben, kunnen we onze wegen minder goed onderhouden. En moet de bevolking meebetalen aan de aanleg van breedband op het platteland. Een rijke provincie als Gelderland steekt daar zo tientallen miljoenen euro's in: hier, leg dat breedband voor snel internet maar even aan.'

Veel provincies zijn zes jaar geleden in één klap heel rijk geworden door de verkoop van hun aandelen in de energiebedrijven Essent en Nuon. Maar sommige provincies zijn arm gebleven, zoals Drenthe, en die financiële ongelijkheid steekt. De Drentse commissaris van de koning Jacques Tichelaar waarschuwde enkele jaren geleden al: 'Het kan niet zo zijn dat je straks aan de staat van de wegen en fietspaden kunt zien in welke provincie je bent.'

Zover is het inderdaad al gekomen, zegt gedeputeerde Van der Tuuk. 'Wij hebben het wegen- en fietspadenonderhoud op een 6 moeten zetten, net voldoende, terwijl wegen in onze provincie heel belangrijk zijn voor de bereikbaarheid en leefbaarheid van dorpen. Maar we hebben het geld gewoon niet om meer te doen.'

Kan de inwoner of toerist dat al merken als hij door Drenthe fietst? De provinciebestuurder: 'Als je er oog voor hebt, zie je dat. De eerste jaren misschien nog niet zo erg, maar kom over tien jaar maar eens langs. En kijk maar eens over de provinciegrens. In Overijssel zien de fietspaden er prachtig uit.'

Verevening

Drenthe vindt dat er 'een verevening' moet komen tussen provincies. 'Want het is geen eigen verdienste van Gelderland en Brabant dat ze rijke provincies zijn. Het is gewoon geografisch toeval', aldus Van der Tuuk. 'We wonen in één land, hebben allemaal hetzelfde paspoort. We moeten in Nederland de lusten en lasten eerlijker verdelen. Dat is ook een kwestie van solidariteit.'

Voor een deel heeft die verevening al plaatsgevonden doordat rijke provincies sinds enkele jaren minder geld krijgen uit het Provinciefonds. Het Rijk heeft in 2011 niet alleen 300 miljoen euro op het fonds gekort, maar ook de verdeelsleutel aangepast. Daardoor wordt provincies met veel eigen vermogen minder uitgekeerd.

Van der Tuuk schat dat daardoor voor 20 procent verevening heeft plaatsgevonden: 'Er resteert een behoorlijk verschil, en dat merkt de bevolking. Ik vind dat niet rechtvaardig. Op de ene plek liggen miljarden, de andere plek komt miljoenen tekort.'

Hij roept op tot een groot onderzoek naar al die miljarden die bij overheden en semi-overheden op de bank hebben staan. Niet alleen provincies, maar ook woningbouwcorporaties, ziekenhuizen en scholenkoepels. 'Hoeveel miljarden liggen er op de plank dat van de samenleving, van ons burgers is?', aldus Van der Tuuk. 'Laat de Tweede Kamer daarvoor eens een onderzoekscommissie in het leven roepen. Dat vergt bestuurlijke lef, want elke overheid roept meteen: kom niet aan ons geld! Maar dat geld is van iedereen. Daarmee kun je de staatsschuld reduceren, waardoor je minder rente hoeft te betalen en meer kunt uitgeven aan zorg en onderwijs.'

Brabantse berekening

Kom in Brabant, dat ruim 3 miljard verdiende met de verkoop van zijn Essent-aandelen, echter niet aan met zo'n solidariteitsverhaal. 'We zien het als een beloning voor de provincie', zegt CDA-gedeputeerde Ruud van Heugten. 'We hebben jarenlang ook risico's gelopen met onze aandelen in energiebedrijven.'

Hij wijst erop dat Brabant nauwelijks nog geld uit het Provinciefonds krijgt. Van Heugten vindt daarom dat de tegenstelling tussen rijke en arme provincies 'genuanceerd' moet worden bekeken. 'Je kunt beter kijken naar wat elke provincie krijgt uit het Provinciefonds plus de opbrengst uit het eigen vermogen. Dan blijkt dat die zogenaamd arme provincies als Zeeland en Flevoland meer uitgeven per inwoner dan Brabant. Als je die rekensom maakt, vallen de critici meestal stil.'

Het is wel een typisch Brabantse berekening, die in het voordeel uitpakt van de bevolkingsrijke provincie. Zeeland en Flevoland tellen aanzienlijk minder inwoners.

De provincie Brabant steekt 16,7 miljoen euro in de restauratie van het oude complex van leerfabriek KVL in Oisterwijk. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Tweederde van de Essent-inkomsten, 2 miljard euro, heeft Brabant op de bank staan. 'Het dividend dat we hadden, wordt nu opgebracht door het rendement op stil vermogen', aldus Van Heugten. 'We zitten in staatsleningen en bankobligaties, in binnen- en buitenland. Allemaal triple A, geen Icesave, geen aandelen. Veel beleggingen zijn veiliger dan bij het Rijk.'

Sinds twee jaar zijn provincies verplicht hun spaargeld te stallen bij de rijksoverheid. Door dit zogeheten schatkistbankieren wordt de staatsschuld boekhoudkundig gedrukt. De verplichting geldt voor nieuwe beleggingen. Brabant heeft inmiddels 350 miljoen euro weggezet bij minister Dijsselbloem. In 2026, wanneer de laatste obligatielening afloopt, is al het geld in de schatkist gestald.

Naast de herverdeling van het Provinciefonds is het schatkistbankieren een andere manier van het Rijk om mee te snoepen van de energiemiljarden van de provincies. De provincies zijn er niet blij mee. 'In de markt kun je beter beleggen dan bij de staat, en niet eens tegen een hoger risico', aldus Van Heugten.

Het rendement op de energiemiljarden staat sowieso onder druk. Bij de reorganisatie van het Provinciefonds werd nog uitgegaan van een rendement van 3,5 procent op beleggingen door rijke provincies. Inmiddels is de marktrente, en ook die van de staat, gedaald tot 0,5 procent. Dat zet ook de inkomsten van de rijke provincies onder druk.

700 miljoen

Van de 'Essent-gelden' heeft Brabant 700 miljoen euro gestoken in meerdere investeringsfondsen voor de aanleg van natuurgebieden, energietransitie, innovatie, breedband, cultuur en infrastructuur. Onlangs riep D66-leider Alexander Pechtold de rijke provincies op nog veel meer van hun energiemiljarden te investeren om economie en werkgelegenheid een impuls te geven.

Maar dat ziet Van Heugten niet zitten: 'Je kunt beter gedoseerd investeren in goede plannen dan meteen honderden miljoenen tegelijk te steken in slechte plannen.'

Bovendien kan Brabant, evenals de andere rijke provincies, niet alle energiemiljarden zomaar uitgeven. Want het rendement op eigen vermogen moet ook in de toekomst voor inkomsten zorgen - de verdeelsleutel van het Provinciefonds wordt niet aangepast als er geen vermogen meer op de bank staat.

Op de besteding van de Essent-gelden is ook kritiek. Zo vindt onder meer de Tilburgse hoogleraar overheidsfinanciën Harrie Verbon dat de provincie zich te veel als bank en ondernemer gedraagt door risicovol te investeren in innovatieve bedrijven. 'Gokken met gemeenschapsgeld', noemde Verbon dat ooit bij Omroep Brabant.

Volgens Van Heugten gaf de provincie voorheen subsidies, nu leningen aan bedrijven. 'Als bedrijven winst maken, delen we in de winst. Per saldo zal onze investering in het innovatiefonds grotendeels terugkomen.'

Onlangs riep D66-leider Alexander Pechtold de rijke provincies op nog veel meer van hun energiemiljarden te investeren om economie en werkgelegenheid een impuls te geven Beeld anp

Campussen en wegen

De laatste jaren zijn rijke provincies wel meer energiegelden aan het uitgeven dan daarvoor, niet alleen uit het rendement maar ook rechtstreeks uit het vermogen. Daardoor neemt het totale vermogen van de provincies jaarlijks met een paar honderd miljoen euro af.

Zo is in Gelderland besloten de A15 door te trekken naar Zevenaar - kosten 350 miljoen - en wordt 250 miljoen in de economie gestoken. Limburg steekt veel geld in de ontwikkeling van 'campussen' in Maastricht (gezondheid), Heerlen (slimme diensten) en op het voormalige Floriade-terrein in Venlo (groene bedrijven).

Volgens de Limburgse SP-fractievoorzitter Daan Prevoo vloeien die versnelde investeringen ook voort uit de angst dat het Rijk opnieuw een graai doet in het provinciale spaarpotje. 'De teneur is: dat geld is van ons, we kunnen het beter zelf snel uitgeven voordat het Rijk het ons afpakt', aldus Prevoo. Ook hij vindt dat de provincie de Essent-gelden niet moet oppotten, maar hij zou het geld liever uitgeven, bijvoorbeeld aan steun aan gemeenten: 'We zitten met een superrijke provincie en arme gemeenten die er ook nog eens extra taken hebben bijgekregen.'

Bang

Veel statenleden zijn ook bang dat het Rijk de energieopbengsten verder afroomt, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Provinciebestuurder Van Heugten kan zich die vrees best voorstellen. 'Zolang deze discussie loopt, is de vrees dat Den Haag met een roversmentaliteit geld komt weghalen, dus dat je het dan beter in de eigen provincie kan investeren. Daar hebben nog generaties Brabanders plezier van.'

Hoe anders is de sfeer in Zeeland, een andere arme provincie. Het Zeeuwse provinciebestuur heeft ooit besloten zijn aandelen in energiebedrijf Delta niet te verkopen. Het wilde hoogwaardige werkgelegenheid in de provincie behouden en was bang dat Delta bij verkoop zou opgaan in een grote 'energiereus'.

Nu krabben ze zich in Middelburg achter de oren, want het loopt slecht bij Delta en de provincie is 'redelijk arm, zeker vergeleken met de andere provincies die energiemiljarden hebben gebeurd'. Een provinciewoordvoerder: 'We komen tekort voor onderhoud en aanleg van wegen. Het openbaar vervoer is aanbesteed voor 6 miljoen euro minder - er gaan buslijnen vervallen. We moeten echt de tering naar de nering zetten. Als je ziet wat Brabant allemaal uitgeeft aan internationale reizen. Wij hadden maar zes reisjes. Misschien is dat wel typisch Zeeuws, zuinig aan.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden