Hoe de Belastingdienst miljoenen van criminelen kan afpakken (maar dat nog niet goed doet)

Zet disciplines bij elkaar en de criminele poen stroomt binnen

Door samenwerking tussen de fiscus en justitie kunnen criminele vermogens relatief eenvoudig worden 'afgepakt'. Voeg disciplines samen en je boekt enorme winsten.

Beeld ANP

Zo hoort het...

In een perfecte wereld zitten ze in één kamer, mensen van het Openbaar Ministerie, van de politie, de Belastingdienst, gemeente en wie verder maar zoveel mogelijk geld van criminelen wil afpakken. Dan vertelt een politieman bij de gemeenschappelijke lunch iedereen over de gewiekste crimineel waarop hij jaagt. Tevergeefs, want niet alle strafbare feiten konden worden hardgemaakt.

Maar die boef ken ik, zegt de man van de Belastingdienst die al bijna 40 jaar in de regio werkt. Politieman en belastingambtenaar lichten het fiscale dossier van de crimineel. Blijkt die al jaren geen aangifte meer te doen. 'Hebben we hem daar op gepakt', lacht de leidinggevende van politie- en belastingman. ''Al Capone', zeggen we dan tegen elkaar.' De maffiabaas van Chicago was schuldig aan tal van misdaden, maar werd uiteindelijk op belastingontduiking gepakt.

Die ene kamer bestaat. Ergens op een anonieme locatie in West-Brabant is een verdieping van een non-descript kantoorgebouw gevuld met het Integraal Afpakteam van de Taskforce Brabant Zeeland. Zoals die club op crimineel vermogen jaagt, zo moet heel Nederland het doen, verordonneerde - toen nog - minister Ard van der Steur van Veiligheid en Justitie.

'Het is geen raketwetenschap', zegt Taskforce-directeur Caspar Hermans, 'gewoon een kwestie van mensen uit verschillende disc iplines in één ruimte zetten zodat ze samen zo veel mogelijk afpakken.' Als politie, justitie, Belastingdienst 'en andere takken van sport' vanaf het allereerste moment aan dezelfde afpakzaak werken, versterken die samenwerkende partijen elkaar, is Hermans' overtuiging.

Samen verzamelen ze informatie, samen doen ze een inval. In een wanstaltig gedecoreerde villa met bundels zwart geld verstopt als paaseieren. Of een autowerkplaats annex xtc-lab. Of een zonnestudio waar alleen cash kan worden betaald. Of een hennepkwekerij die schuilgaat achter een tussenwand met een volgeladen vorkheftruck als toegangspoort.

Beeld ANP

Belastingambtenaren hebben geduld en kunnen soms jaren wachten totdat ze zeker genoeg zijn om een crimineel langs fiscale weg aan te pakken, legt Hermans uit. Tegelijkertijd gaat justitie voor 'de korte klap'. 'Denk aan een crimineel die de buurt angst aanjaagt met een quad, zo'n motor op vier wielen. Pakken we die af, is dat hooguit 5.000 euro, maar we laten de buurt wel zien dat we iets aan die crimineel doen.'

Intussen staat de quad-loze buurtterrorist op de radar van de Belastingdienst. In stilte. 'Politie en justitie schreeuwen het afpakken bij wijze van spreken van de daken, maar de Belastingdienst is meer terughoudend, terwijl ze ontzettend succesvol zijn in afpakken.'

Beeld ANP

...maar zo gaat het niet

Uit onderzoek blijkt dat in de rest van Nederland de samenwerking tussen politie, justitie en Belastingdienst niet goed loopt. De Taskforce Brabant-Zeeland verstoort crimineel ondernemerschap effectief, staat in onderzoek, in plaats van dat het een bureaucratische moloch is waar alleen maar wordt vergaderd en papier geproduceerd.

Reden waarom de rest van afpakkend Nederland er een voorbeeld aan moet nemen. Zouden in heel Nederland politie, justitie en fiscus zo simpel samenwerken als 'Brabant-Zeeland', dan levert dat de schatkist honderden miljoenen, misschien wel miljarden op. Dat is de kern van een veelbesproken onderzoek van financieel rechercheur Rob van Laar.

Van Laar is als politieman en fiscaal jurist van beide markten thuis. Hij noemt het een huwelijk, de noodzakelijke samenwerking tussen opsporing en fiscus, een 'Blauw Afpakhuwelijk', naar zowel de kleur van politie als van de Belastingdienst. De stelling dat een succesvol huwelijk mogelijk miljarden kan opleveren trok de aandacht van het SP-Kamerlid Michiel van Nispen. Die beet zich vervolgens vast in de afpaksamenwerking. Die is 'gebrekkig', zegt Van Nispen.

Hij eist van het kabinet een sluitend voorstel om voor eens en voor altijd te regelen dat alle betrokken instanties gaan samenwerken. Van Nispen kreeg hiervoor in februari een unanieme Tweede Kamer achter zich - een zeldzaamheid. De ministeries van Veiligheid en Justitie en van Financiën hebben een half jaar later echter nog geen plan omdat, aldus een Justitiewoordvoerder, 'meerdere partijen daarbij betrokken zijn'. Van Nispen wil samen met PvdA-Kamerlid Attje Kuiken nu binnen vier weken een plan zien voor samenwerking. 'Cruciaal om de oorlog tegen de georganiseerde criminaliteit nog te winnen', zegt Kuiken.

Beeld ANP

Wat misgaat

Negen van de tien misdaden draaien enkel om geld. Over die inkomsten moet belasting worden betaald: ook een huurmoordenaar moet aangifte doen. Dat gebeurt nooit, maar die criminele inkomsten zijn wel het haakje waardoor de fiscus mee kan doen met afpakken. 'Als justitie en Belastingdienst structureel samenwerken, kunnen ze veel effectiever en efficiënter crimineel vermogen afpakken', zegt Van Laar. 'Maar dan moeten ze samen optrekken en daar gaat het vaak mis.'

Zo blijkt uit zijn onderzoek dat officieren van justitie nauwelijks weten dat afpakken ook via de fiscale route kan. Of ze weten niet wie ze bij de Belastingdienst moeten spreken. 'Als je elkaar niet kent, ga je ook niet bellen', zegt een officier in het onderzoek. Een hoofdofficier wijst op concurrentie. Het OM moet een jaarlijkse afpakdoelstelling halen en dan komt het niet uit als het resultaat op het conto van de Belastingdienst wordt bijgeschreven. Ook zijn officieren bang dat hun zaak klapt als ook de fiscus zich ermee bemoeit. OM en politie beschikken immers over vertrouwelijke informatie en het delen daarvan met de Belastingdienst zit niet in hun dna. 'Terwijl die juist een enorme hoeveelheid financiële data heeft, ook van criminelen.'

Uit een evaluatie van de samenwerking blijkt dat de Belastingdienst hierin het minst wordt betrokken. Van de gemeenten die crimineel vermogen willen afpakken heeft 82 procent intensief contact met politie, 52 procent met OM en 38 procent met de Belastingdienst. In een vakblad van het OM, Afpakken, klagen twee Amsterdamse belastingambtenaren erover dat het OM ze steeds minder vaak benadert. Alsof het OM concurrentie vreest van de Belastingdienst, vermoeden ze.

Het geheim van de Belastingdienst...

Omdat criminaliteit louter om geld draait is er bijna altijd een fiscale component om een crimineel aan te pakken, stelt agent/fiscalist Van Laar. 'Uiteindelijk wint de fiscus altijd.' Waarom? 'De fiscus is amoreel. Iedereen dient belasting te betalen over zijn inkomen, of dat nu legaal of illegaal is.'

Door die amorele houding hoeft de fiscus niet te bewijzen dat geld afkomstig is uit criminaliteit. De Belastingdienst moet slechts bewijzen dat er inkomsten zijn. 'Ze hoeven niet te wachten op een rechter, zoals in het strafrecht. Als er geen strafbare feiten zijn, houdt het strafrechtelijke traject op, maar kan de fiscus wel legale inkomsten opvangen.'

Dan snap je, vertelt Van Laar, waarom criminelen banger zijn voor de Belastingdienst dan voor de politie. 'De politie, zeggen ze, stuurt ze voor een tijdje de bak in, maar dat beschouwen ze als bedrijfsrisico. De Belastingdienst, daar klagen ze echt over. Die kan het afpakken heel lang volhouden, waardoor criminelen het ellendige gevoel krijgen geen kant op te kunnen. Samen met politie en justitie kan de Belastingdienst een web om de crimineel spannen.' Zo'n web dat ook Al Capone fataal werd.

Beeld ANP

Maar eigenlijk wil de Belastingdienst niets met afpakken te maken hebben. Want afpakken klinkt als straffen, en daar doet de fiscus niet aan. Uit de Belastingdienst klinken geluiden dat ambtenaren geen zin hebben 'misbruikt' te worden door politie en justitie zodra hun pogingen om crimineel geld te confisqueren zijn mislukt.

Hoewel de Belastingdienst jaarlijks een vrij indrukwekkende stapel documenten over zichzelf afscheidt, ontbreekt daarin elk spoor van het afpakken van crimineel vermogen. Hoeveel belastingambtenaren dat doen, wat dat oplevert, wat de doelstellingen zijn: niets daarover. Het voor de dienst verantwoordelijke ministerie van Financiën legt uit waarom: 'De Belastingdienst begroot niet apart wat bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit binnengehaald wordt. Het maakt onderdeel uit van het geheel. De Belastingdienst heeft dan ook geen jaardoelstelling.'

Beeld ANP

...die zoveel meer kan opleveren

Dát de Belastingdienst meer kan afpakken van wat criminelen verdienen aan drugs- en mensenhandel, liquidatie, afpersing en nog veel meer, blijkt uit tal van uiteenlopend onderzoek. Maar hoeveel dan? Zeker is dat afpakken een fractie kost van wat het oplevert.

In 2015 lieten de tien regioburgemeesters, de burgemeesters van de grootste stad in de tien politieregio's, onderzoek doen naar een integrale aanpak. Hun conclusie: afpakken door de Belastingdienst levert een veelvoud op van de strafrechtelijk benadering. In totaal kunnen beide 'routes' de schatkist 9,3 miljard euro opleveren, bijna evenveel als het budget voor het primair onderwijs.

De Belastingdienst moet het overgrote deel van die miljarden plukken, zeggen de regioburgemeesters, 'gezien de potentiële omvang en relatief efficiënte afhandeling'. In 2018 hoopt het ministerie van Veiligheid en Justitie in heel Nederland langs strafrechtelijke weg 116 miljoen af te pakken. Een experiment in Tilburg, waarbij crimineel vermogen alleen langs fiscale weg werd geplukt, leverde in een jaar een aanslag op van ruim 60 miljoen euro. 'De potentiële aanslagen over het hele land zullen daar een veelvoud van zijn en de doelstelling van Veiligheid en Justitie ruim overtreffen', stellen de regioburgemeesters. Ze vragen het kabinet 50 miljoen om via de fiscale weg de criminaliteit te bestrijden, een bedrag dat zich snel zal terugverdienen.

Pluk-ze-wet

Twintig jaar pluk-ze-wet Reeds in 1993 werd de Pluk-ze-wetgeving geïntroduceerd, bedoeld om het financiële voordeel van criminele activiteiten te ontnemen. Geld is vrijwel altijd de drijfveer van een crimineel, die gevangenisstraf als een bedrijfsrisico ziet. Pluk-ze moet voorkomen dat de crimineel na het uitzitten van zijn straf nog crimineel vermogen over heeft. Om criminelen te ontmoedigen etaleren Politie en OM vaak de in beslag genomen dure sportauto's, juwelen, boten en stapels geld. Elk jaar is er een streefbedrag dat van criminelen moet worden geplukt. Die strafrechtelijke ontneming staat volgend jaar op 115,6 miljoen euro.

Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat de fiscus hoger kan scoren. Als alleen politie en OM plukken, 'ontnemen' ze 18 procent van wat er in potentie te halen valt. De Belastingdienst heeft de ervaring dat ze op naheffingen, boetes en andere strafmaatregelen bij 'gewone'belastingbetalers 50 procent scoren. Of dit ook bij criminelen zo zal zijn is niet duidelijk.

In theorie kunnen Belastingdienst, politie en justitie elke euro afpakken die criminelen verdienen. Hoe groot de criminele 'omzet' in Nederland is, daarover lopen schattingen flink uiteen. Onderzoek van de Verenigde Naties (VN) stelt dat de omvang van criminele activiteiten in Nederland tussen de 2,6 en 4,3 procent van de omvang van de economie bedragen. Dat zou neerkomen op 18- à 30 miljard euro. De VN schat dat elke overheid hooguit 1 procent daarvan afpakt: 180- à 300 miljoen.

In Nederland gaat het bergafwaarts, blijkt uit de Justitiebegroting: 'De ontvangsten uit afpakken zijn lager dan geraamd.' Hoeveel? 90 miljoen.

En de FIOD dan?

De Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst van de Belastingdienst bestrijdt financiële en belastingfraude. Binnen de Fiod pakt het Team Criminele Inlichtingen georganiseerde misdaad aan, zoals witwassen. Waar de Belastingdienst via heffingen criminelen kan afpakken, bewandelt de Fiod daartoe een strafrechtelijke route.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.