Analyse Luchtvaart

Het werkpaard, het luxepaard en de pakezel: hoe drie toestellen de luchtvaart explosief deden groeien

De luchtvaart vervoert dit jaar 4,4 miljard reizigers. Toch konden we kort geleden zo’n ticket inclusief bubbels en wifi niet betalen. Hoe heeft het luchtreizen zo snel kunnen groeien? Het antwoord in drie toestellen.

Een stewardess van Scandinavian Airlines (SAS) deelt kranten en tijdschriften uit aan boord van een DC-4, ergens in de jaren veertig/vijftig. Beeld SAS Records Management

Delta Airlines, de op twee na grootste luchtvaartmaatschappij ter wereld, verrast zijn passagiers op vluchten van Portland (Oregon) naar Tokio sinds kort met een nieuw driegangenmenu. Daarop prijken een salade met quinoa, geroosterde druiven en pijnboompitten en als hoofdgerecht een pasta cavolfiore met walnoten. Dit voorafgegaan door een cocktail naar keuze, geserveerd met blini.

Wat opvalt: dit is niet het aanbod in de businessclass. Nee, dit is een service voor de arme sloebers achterin het toestel, in de economy-sectie. Zij die doorgaans kunnen kiezen tussen kip of pasta in een gloeiendhete aluminiumbak. Bij Delta dineert het plebs à la carte, op witte borden. Op proef. Om te zien of de ticketverkoop erdoor stijgt.

Quinoa en pasta met bloemkoolroosjes. Dat is nog eens wat anders dan het kleffe broodje belegen kaas, de stroopkoek en het bakje mineraalwater dat miljoenen Nederlandse vakantiegangers deze zomer op hun uitklaptafeltje krijgen. Wie neemt het de gewone luchtreiziger kwalijk dat hij zich soms meer last voelt dan gast, en soms zelfs ballast?

Hels kabaal

Vanuit het verleden gezien is dat niet eens zo’n gekke gedachte. ‘In het begin van de commerciële luchtvaart, zo’n honderd jaar geleden, dachten bedrijven helemaal niet aan het vervoer van passagiers. Met de eerste civiele toestellen werd vooral luchtpost bezorgd, want die werd zwaar gesubsidieerd door de overheid’, zegt Marc Dierikx, luchtvaarthistoricus aan het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis in Amsterdam. In de VS waren die regelingen zo lucratief, dat het voor luchtvaartmaatschappijen daar loonde om brieven naar zichzelf te sturen.

Geleidelijk aan begonnen deze vroege luchtkoeriers passagiers mee te nemen. ‘Voor passagiers waren er hooguit drie stoelen, naast de postzakken. Ze zaten urenlang in het helse kabaal van de motoren, want vliegtuigen hadden toen geen geluidsisolatie’, aldus Dierikx. Herrie hoorde er in die pioniersdagen bij. ‘In dagboeken en brieven uit die tijd schrijft iedereen die een vliegreis maakte over het lawaai. Je kon geen fatsoenlijk gesprek voeren. Het cabinepersoneel deelde oordoppen uit.’

Hoe kon met zo’n start de luchtvaart dan uitgroeien tot een sector die dit jaar wereldwijd 4,4 miljard reizigers vervoert? Hoe voltrok die revolutie zich? Drie vliegtuigen zouden een onuitwisbare impact hebben op die groei.

Het werkpaard: de C-47.

C-47: het werkpaard

Een oorlog wil soms helpen. Nadat de Tweede Wereldoorlog was geëindigd, zaten de geallieerden met een immense vloot aan vrachttoestellen. Zo hadden de geallieerden in de oorlogsjaren duizenden ­C­-47’s en C-54’s laten bouwen, gebaseerd op de populaire DC-3 en DC-4 van de Douglas Aircraft Company. Luchtvaartbedrijven konden na 1945 voor weinig geld hun vloo­t optuigen door de militaire afdankertjes op te kopen en er 32 tot 60 stoelen in te zetten.

Wat in Europa hielp was dat de infrastructuur van auto- en spoorwegen in gruzelementen lag. Historicus Dierikx: ‘Een landingsbaan was zo gelegd. Met het vliegtuig konden ambtenaren en ingenieurs snel overal naartoe om de oorlogsschade te herstellen.’ De Nederlandse regering kocht Britse legerkisten op. Vliegtuigbouwer Fokker kreeg staatssteun om transporttoestellen om te bouwen.

Het effect van die boom aan stoelen? In de jaren na de Tweede Wereldoorlog verdubbelde steeds het aantal mensen dat per vliegtuig de Atlantische Oceaan overstak. De luchtvaart ging de concurrentie aan met de grote luxe oceaanstomers, zoals de Queen Elizabeth. Dierikx: ‘De luchtvaartmaatschappijen moesten wel de service bieden die zulke grote passagiersschepen boden.’ Dus oogde de cabine rond etenstijd als een restaurant.

In de tweede helft van jaren vijftig kwamen de straalmotoren in zwang en begonnen luchtvaartmaatschappijen onderscheid te maken tussen de betalende en beter betalende reiziger. Dierikx: ‘Wie zich dat kon veroorloven vloog in de nieuwste toestellen en rechtstreeks. De klant met de kleinere portemonnee reisde met oudere vliegtuigen, maakte meer tussenstops of moest omvliegen.’

Zo ontstaat de term ‘jetset’, voor de middenklasse die zich de duurdere tickets kan veroorloven. Op publiciteitsfoto’s en in folders zien we passagiers breeduit zitten op luxe stoelen, bubbeltje in de hand, of hangend aan een kleine bar. Het gouden tijdperk van de luchtvaart is aangebroken.

De Boeing 707 Beeld REUTERS

707het luxepaard

Leidde de C-47 ertoe dat meer mensen gingen vliegen, de tweede revolutie in de luchtvaart werd rond 1958 ingeluid door een toestel met een ander typenummer: de Boeing 707. De 707 werd de eerste straaljet die uitgroeide tot een commercieel succes.

Met deze vliegtuigen konden luchtvaartmaatschappijen verder komen, hun bestemming sneller bereiken en meer passagiers meenemen: er pasten maximaal 189 stoelen in. Dat bracht een ander probleem met zich mee, legt Dierikx uit. ‘Hoe kregen de maatschappijen die toestellen vol? Zoveel mensen waren er niet die de dure vliegtickets konden betalen.’

De prijzen moesten omlaag, en dat lag ingewikkeld. De tarieven lagen vaak vast in allerlei verdragen tussen landen. In de IATA, de internationale organisatie voor de luchtvaart, hadden de grootste ondernemingen bindende voorwaarden aan prijzen en service bedongen, om te voorkomen dat een van de IATA-leden met tarieven of ambiance kon stunten.

Het eten wordt opgediend in een Boeing 707 in 1967. Beeld Getty Images

In de zomer van 1952 ging IATA alsnog overstag. Er kwam een tourist class. Een retourticket van New York naar Londen hoefde in plaats van 711 dollar nog maar 486 dollar te kosten. Betaalbaar werd vliegen daar nog steeds niet door. De ticketprijs stond voor veel Nederlanders nog gelijk aan twee maandsalarissen.

Gecorrigeerd voor inflatie zou de ticketprijs nu uitkomen op bijna 4.500 dollar, een kleine 3.900 euro. Vandaag steekt de vroege boeker voor nog geen 110 euro de oceaan over.

In 1957 stelde de IATA zelfs nog regels aan wat luchtvaartmaatschappijen hun economy-passagiers konden serveren. Dat werd onder Amerikaanse druk een sandwich, een broodje verpakt in plastic folie, zolang het maar ‘eenvoudig, koud en niet te duur’ was. Dierikx: ‘De KLM werd zelfs op haar vingers getikt toen het toch meer werk maakte van zijn koude boterhammen dan was afgesproken.’ Maar het hek was al van de dam.

747de pakezel

In 1970 breekt het tijdperk van de jumbojet aan. Boeing begint zijn 747 te leveren. Het verwacht er 400 van te verkopen. Het toestel zal snel worden ingehaald door supersonische vliegtuigen als de Concorde, denkt de Amerikaanse fabrikant. Boeing zal er tot de dag van vandaag ruim 1.500 maken, en krijgt nog steeds orders binnen. 37 jaar lang zal er qua stoelcapaciteit geen groter vliegtuig op de markt verschijnen.

Boeing krijgt nog steeds orders binnen voor de 747.

In de jumbojet kunnen de luchtvaartmaatschappijen twee keer zoveel reizigers kwijt dan voorheen. De flexibele opzet van de 747 stelt maatschappijen in staat om te experimenteren met andere inrichtingen: minder first class-stoelen, weg met de bar, of juist meer luxe op het bovendek. Boeing ontwierp de 747 oorspronkelijk voor rijen met negen stoelen: zijn klanten propten er nog een stoel per rij bij. De eerste 747’s vervoerden 400 passagiers. Nieuwere modellen kunnen liefst 600 reizigers kwijt.

Met de jumbojet kwam vliegen eindelijk in ieders bereik: de jetset kreeg gezelschap van Jan Modaal. Dat was overal te zien. Eind jaren zeventig verwerkt Schiphol 10 miljoen passagiers – twee keer zoveel als aan het begin van dat decennium.

Passagiers aan boord van een van de eerste Boeing 747's krijgen lunch geserveerd. Beeld Getty Images

Met de groei kwamen ook de schaduwzijden van de luchtvaart, zoals milieuverontreiniging en geluidshinder. De vliegtuigkapingen eind jaren zestig en zeventig hielden de reiziger niet thuis. Ook de zwaarste ramp in de luchtvaartgeschiedenis, in 1977 op Tenerife met 583 doden, leidde er niet toe dat mensen het vliegtuig vermeden. Dat gebeurde zelfs niet na de aanslagen in de VS van 2001. Het reizigersvervoer zakt eventjes in, maar de luchtvaart krabbelt steeds weer op.

Voor de individuele maatschappijen kunnen dit soort gebeurtenissen wel desastreus uitpakken. Als Irak in 1990 Koeweit binnenvalt en een jaar later wordt verdreven door een troepencoalitie onder leiding van de VS, gaat onder meer de legendarische flag carrier Pan Am op de fles. Het bedrijf kan de explosief stijgende brandstofprijzen niet bolwerken.

Ook bij de aanslagen in de VS van 2001 loopt de luchtvaart zware klappen op. Grote maatschappijen als US Airways en United Airlines stevenen af op bankroet. Dat ligt niet alleen aan het terrorisme, volgens experts. Een shakeout lag al een poosje op de loer. Veel bedrijven zaten al langer in financiële ademnood.

Onder druk van de krimpende marges gaat in de jaren daarna alles op de schop. Vliegen met 30 procent van de stoelen onbezet, nog heel gebruikelijk tot in de jaren negentig, is er niet meer bij. Luchtvaartmaatschappijen gaan stoelen overboeken, met de passagier als de pineut. Naar Schiphol rijden en daar last minute boeken tegen een dumpprijs? Voorbij, die tijd.

En het internet, de grote gelijkmaker, maakt de concurrentie nog moordender. Met een paar muisklikken vindt de klant prijzen die niet eens de kosten van de kerosine dekken. Dierikx: ‘Je zit nooit meer naast iemand die dezelfde ticketprijs betaalde.’

Maar straks wel met een quinoasalade en pasta cavolfiore voor je neus.

Mijlpalen in de burgerluchtvaart

1903 Eerste vlucht met machine-gedreven vliegtuig door gebroeders Wright

1908 Eerste vliegtuigongeluk met een dode in Virginia (VS)

1914 Eerste commerciële lijnvlucht, in Florida. Passagier zit naast de piloot

1919 Eerste maaltijd aan boord, op vlucht Londen – Parijs

1921 Eerste vertoning van film, Howdy Chicago, aan boord van vliegtuig

1928 Patent voor het reddingvest, krijgt de bijnaam Mae West

1930 Eerste toilet, aan boord van een Handley Page H.P.42

1930 ’s Werelds eerste stewardess is de 25-jarige verpleegster Ellen Church

1935 Eerste luchtverkeersleidingcentrum in Newark (New York)

1938 Uitvinding van het zuurstofmasker voor vliegtuigen

1948 Eerste kaping van een commerciële vlucht in Macau

1952 Internationale organistaie IATA staat ‘toeristentarief’ toe

1966 KLM brengt eerste nummer uit van Holland Herald, een in-flight magazine

1970 Eerste metaaldetector in gebruik genomen op luchthaven, in Louisiana

1973 Eerste vrouwelijke (co-)piloot in passagiersvliegtuig

1975 Voor het eerst computerspellen in de cabine

1978 British Caledonian introduceert de business class

1979 Texas International Airlines bedenkt frequent-flyer-miles

1988 Philips-dochter Airvision maakt eerste individuele beeldschermpjes in stoelen

1995 Eerste boeking van vliegreis via internet, bij Alaska Airlines

2001 De eerste ruimtetoerist vliegt met Russische Sojoez-raket mee

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.