Economie De Europese Centrale Bank

Het was een korte zomer voor de onafhankelijke centrale bankier

Trump eist een lagere rente, Europa bombardeert een oud-minister tot ECB-president en de Turkse president Erdogan stuurt zijn monetaire hogepriester de laan uit. Is dit het eind van de onafhankelijke centrale bankier? En zou dat erg zijn?

Ministers van Financiën en centralebankpresidenten van G20-landen in oktober 2018 tijdens de IMF-jaarvergadering in Nusa Dua, Indonesië. Beeld Stephen Jaffe / AFP

Ze heeft nul ervaring als centraal bankier. Ze is zelfs geen econoom. Toch wordt Christine Lagarde dit najaar de nieuwe president van de Europese Centrale Bank (ECB). Het zal menig wenkbrauw doen fronsen. Niet omdat iemand twijfelt aan de kwaliteiten van de vrouw die tot voor kort het Internationaal Monetair Fonds leidde. Maar een Franse oud-minister die de rol van politiek volstrekt onafhankelijke opperbankier moet spelen? Benoemd door de Europese regeringsleiders, in een ondoorzichtig proces van achterkamertjes en handjeklap?

Het past in een trend. In landen over de hele wereld ligt de onafhankelijkheid van centraal bankiers onder vuur. Dat het benoemingsproces door en door politiek is, zoals in Europa met Lagarde, is daarbij nog wel hun minste zorg. Begin deze maand ontsloeg de Turkse president Erdogan na lang ruziën de aanvoerder van zijn centrale bank. In India zette de autoritaire premier Modi een marionet op de post.

Ook dichter bij huis rommelt het. In Hongarije loopt ‘s lands monetaire hogepriester aan de leiband van premier Orbán. In Oostenrijk plaatste de rechts-populistische regering haar eigen mensen aan de top van de centrale bank. En ook in landen als Italië krijgt zij zware kritiek te verduren. Dat lijkt geen toeval. Omdat populisten claimen ‘het volk’ te vertegenwoordigen, schreef econoom Dani Rodrik eerder, ‘beschouwen ze beperkingen van hun machtsuitoefening onvermijdelijk als een ondermijning van de volkswil.’ Dus moet de centrale bankier getemd worden.

Aparte menssoort

Zijn we getuige van het einde van de korte zomer van de onafhankelijke centrale bank? Het geloofsartikel dat het monetaire beleid het beste af is in handen van ongekozen technocraten is nog jong. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig heerste hoge inflatie. Het idee was dat onafhankelijke centrale bankiers makkelijker de prijsopdrijvende verkiezingsbeloften van politici konden negeren. De Nederlandsche Bank (DNB) werd zelfs pas in 1998 formeel onafhankelijk. Tot die tijd kon de minister van Financiën aanwijzingen geven ‘ter coördinatie van de monetaire en financiële politiek der Regering en de politiek van de Bank’.

Hun positie boven de partijen heeft bijgedragen aan een geheel eigen, hechte cultuur. Centrale bankiers worden wel eens omschreven als een aparte menssoort. Ze dragen hetzelfde soort pak, delen dezelfde academische achtergrond en spreken hun eigen jargon. Daarbij zien ze elkaar vaker dan veel vriendengroepen, bijvoorbeeld op het hoofdkwartier van de Bank voor Internationale Betalingen in het Zwitserse Bazel. Elke twee maanden nemen ze daar op de achttiende verdieping, onder het genot van een goed glas wijn, de economische ontwikkelingen door.

Komt daar na amper drie decennia al een einde aan? Jakob de Haan, hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen en hoofd onderzoek bij DNB, verwacht niet dat het zo’n vaart loopt. Hij onderzocht samen met econoom Sylvester Eijffinger in hoeverre de regelgeving, die de onafhankelijkheid van centrale bankiers moet garanderen, de afgelopen jaren vaker is veranderd. Dat blijkt amper het geval. ‘Natuurlijk zijn er de laatste maanden veel aansprekende voorbeelden in het nieuws’, zegt hij in een telefonisch interview. ‘Toch zien we in veruit de meeste landen juist een ontwikkeling naar meer onafhankelijkheid. Onlangs nog hebben Jamaica en de Bahama’s hun wetgeving aangepast. Maar daar hoor je natuurlijk weinig over.’ Hetzelfde geldt voor politieke benoemingen. ‘Overheden hebben altijd en overal geprobeerd centrale bankiers aan te wijzen die ze politiek na aan het hart ligt. Eenmaal in functie varen de meesten gewoon hun eigen koers.’

Hoogmoed, val

Reëel of niet, de centrale bankiers zelf beginnen zich wel degelijk ongemakkelijk te voelen. Doorgaans geven ze dat enkel off the record te kennen, maar tijdens de jaarlijkse conferentie van de ECB in het Portugese Sintra in juni werden de zorgen over de opmars van het populisme openlijk besproken.

Zo wees Stanley Fischer, oud-bestuurder van de machtige Federal Reserve, op de verbale aanvallen van president Trump. Die noemt de centrale bank op Twitter ‘gek’ en een ‘koppig kind’ omdat zij de Amerikaanse economie niet verder wil stimuleren door de rente te verlagen. Hij zinspeelt openlijk op het ontslag van voorzitter Jerome Powell. Zijn dreigementen lijken effect te hebben. Natuurlijk wordt elk verband ontkend, maar volgende week woensdag wordt alom een renteverlaging door de Fed verwacht. Amerikaanse presidenten hebben altijd geprobeerd de Fed te beïnvloeden, geeft Fischer toe, ‘maar nooit op deze manier’. Hij vreest dat de Verenigde Staten op dit terrein ‘een derde wereldland’ worden.

Verlaagt de ECB de rente?

Donderdag is een spannende dag voor de financiële markten én Nederlandse pensioenspaarders: verlaagt de ECB de rente verder? Na recente uitspraken van president Draghi is volgens ‘ECB-watchers’ de vraag niet langer óf de centrale bank dit gaat doen, maar wanneer: nu, of in september? ‘Frankfurt’ hoopt zo de kwakkelende Europese economie aan te jagen. Een van de nadelen is dat een renteverlaging de dekkingsgraden van de pensioenfondsen verder kan verlagen. Dat vergroot de kans op kortingen op de pensioenuitkeringen.

Er klinkt ook een ander geluid. Centrale bankiers zouden niet zozeer slachtoffer zijn van populisme, maar van hun eigen hoogmoed. In de slipstream van de crisis ontpopten ze zich tot de brandweermannen (en een enkele –vrouw) van de wereldeconomie. Om de crisisbrand te bestrijden werd de rente tot onder het nulpunt verlaagd, hielden ze banken overeind met gratis leningen en kochten voor duizenden miljarden euro’s aan staats- en bedrijfsschulden op. De oerdegelijke centrale bankiers werden supersterren. Een enkeling ging zich daar ook naar gedragen.

Politiek bedrijven

Daarmee hebben centrale bankiers zichzelf volgens vriend en vijand kwetsbaar gemaakt. Door zó stevig in te grijpen in de economie lopen ze het risico verdelingspolitiek te bedrijven. Aandeelhouders en vastgoedeigenaren zijn rijk geworden dankzij het goedkope geld, gepensioneerden en spaarders voelen zich bekocht. De ECB heeft studies gepubliceerd die moeten bewijzen dat iederéén heeft geprofiteerd van haar beleid – denk aan de gedaalde werkloosheid – maar de geest is uit de fles. Zelfs in Nederland steken politici hun ergernis over de gevolgen van de lage rente voor de pensioenen niet onder stoelen of banken.

‘De hoogtijdagen van de onafhankelijkheid van centrale banken liggen achter ons’, verkondigde begin deze maand Joachim Fels van Pimco, een van de grootste obligatiebeleggers ter wereld. En nee, stelt de econoom, dat is helemaal niet erg. Onafhankelijke centrale banken waren nuttig toen in de jaren tachtig de gierende inflatie bestreden moest worden. De huidige economische uitdagingen schreeuwen om een andere, effectievere aanpak. Bijvoorbeeld door direct geld te pompen in publieke investeringen als snelle spoorwegen of duurzame energie, in plaats van de omweg te bewandelen waarbij ter economische stimulering obligaties van overheden en multinationals worden opgekocht. In de toekomst moeten centrale banken volgens Fels daarom niet langer los van, maar zij aan zij met overheden staan. ‘Of we het nou leuk vinden of niet, we kunnen beter wennen aan het nieuwe normaal van afhankelijke centrale banken, eeuwig lage rentes en monetaire verruiming.’

Lees meer over het onorthodoxe beleid van de centrale banken en de gevolgen:

De inkt van het pensioenakkoord is nog vers, maar de gehoopte verhoging van de pensioenuitkeringen loopt nu al gevaar. Hoe één speech van ECB-president Draghi de Nederlandse pensioenhervorming op losse schroeven zet.

Mario Draghi wil de legitimiteitscrisis van zijn ECB bestrijden met kadaverdiscipline. Die tijd lijkt toch echt voorbij.

Waarom president Trump probeert de machtige Federal Reserve naar zijn hand te zetten, inclusief mislukte pogingen om vrienden te benoemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden