Reportage

'Het voelt niet goed dat je volledig werkt zonder loon'

Pakketjes sorteren om je uitkering te behouden is goed voor je arbeidskansen vindt de gemeente Hoogezand-Sappemeer. Maar volgens de bijstandsgerechtigden is het vernederend en gaat het ten koste van echte banen.

Rita: 'Waarom zou ik om een opleiding te mogen volgen eerst drie maanden moeten werken voor niets?' Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Rita (48) was jarenlang voltijds hoofdcaissière in een supermarkt. Tot ze vier jaar geleden door een burn-out in de bijstand terechtkwam. Met haar uitkering deed ze vrijwilligerswerk op de dagbesteding van ouderen. Totdat de sociale dienst van Hoogezand-Sappemeer haar sommeerde: drie maanden pakketjes sorteren bij PostNL. 'Zo zou ik weer werkritme opdoen, onder begeleiding', vertelt Rita. 'Maar het was gewoon diensten draaien.'

Wie weigert, riskeert een korting op zijn uitkering, valt in de gemeentelijke brief te lezen. Mag een gemeente bijstandsgerechtigden dwingen drie maanden pakketten te sorteren, zonder loon, maar met behoud van uitkering?

Ja, vindt Hoogezand-Sappemeer niet als enige gemeente. Gemeenten mogen volgens de Participatiewet een 'maatschappelijk nuttige tegenprestatie' verlangen van uitkeringsgerechtigden of van hen verwachten dat ze meewerken aan hun reïntegratie op de arbeidsmarkt. Maar het verdringen van reguliere banen, dat mag niet volgens de wet.

Sinds de opening van het nieuwe postsorteercentrum in Kolham in 2013 heeft Hoogezand-Sappemeer er 229 bijstandsgerechtigden drie maanden laten werken met behoud van uitkering. Het is een werkstage, legt de gemeentewoordvoerder uit, waarbij mensen met een behoorlijke afstand tot de arbeidsmarkt weer werkritme opdoen. 'Deze arbeidstraining is niet gericht op productie, maar op leren werken, onder begeleiding van twee van onze medewerkers. Cliënten werken er aan hun eigen toekomst en de samenleving faciliteert hen daarin.'

'Sorry hoor, maar hoeveel begeleiding heb je nodig om pakketjes van een lopende band in een container te doen?', zegt bijstandsgerechtigde Anette - niet haar echte naam. De 42-jarige vrouw met een diploma in het hoger onderwijs voelde zich eveneens 'gedwongen en gebruikt' tijdens de 'werkstage' in het postcentrum in Kolham. Met nog een derde lotgenoot, Piet, zitten ze bij Rita thuis op de bank, in haar rijtjeswoning in Hoogezand.

Als je je hele leven hebt gewerkt, komt de benaming 'arbeidstraining' over als een smoesje om ons zonder loon te laten werken, vindt Piet. Net zoals Anette werkt hij nog steeds bij PostNL, daarom willen ze niet met hun echte naam in de krant. Toen de supermarkt waar Piet sinds zijn 16de werkte werd overgenomen, kon hij niet bij de nieuwe eigenaar aan de slag: die vond hem met zijn 46 jaar te oud. Nog maar een paar dagen zat Piet in de bijstand, of hij moest bij PostNL aan de slag. 'Het voelt niet goed dat je volledig werkt en dat er geen loon tegenover staat.'

Het is een werkelijkheid die politici niet kennen, zeggen ze, blijkens de discussie die nu woedt of uitkeringsgerechtigden zouden mogen bijverdienen bij hun uitkering. Echt werken zonder daarvoor iets te krijgen, dat is voor hen de praktijk. Anette: 'Je zelfrespect ligt te grabbel. Je bent een speelbal van de gemeente.'

Bovendien: perspectief is er niet. Piet zegt dat hij graag bij PostNL zou werken, onder cao-voorwaarden. Maar vacatures zijn er niet. 'Het sorteercentrum draait op de aanvoer van steeds nieuwe bijstandsgerechtigden die er zo aan de slag kunnen, zeker in de drukke decembermaand. In het beste geval krijg je, zoals ik, na je werkstage een nulurencontract.' Vijf avonden per week werkt Piet er nu, 20 uur per week. 'Daarmee verdien ik niet genoeg om uit de bijstand te komen.'

PostNL vindt juist dat ze maatschappelijk verantwoord bezig is. Sinds 2009 werkt het postbedrijf samen met sociale werkbedrijven om arbeidsgehandicapten post en pakketten te laten sorteren. Inmiddels werken er elke ochtend zeshonderd mensen met zo'n indicatie op vijftien postsorteer- en distributiecentra over het land verspreid. 'Zo geeft PostNL mensen met een beperking de kans om buiten de muren van de sociale werkplaats aan de slag te zijn', zegt een woordvoerder.

Participatiewet

Op 1 januari 2015 is de nieuwe Participatiewet ingegaan, die gemeenten de mogelijkheid biedt een tegenprestatie van hun bijstandsgerechtigden te verwachten. Sindsdien schakelen sommige gemeenten deze sociale werkbedrijven ook in om bijstandsgerechtigden met een grote afstand tot de arbeidsmarkt klaar te stomen om weer aan het werk te gaan. Ook bijvoorbeeld werklozen uit de gemeente Sittard-Geleen werken met behoud van uitkering bij PostNL. Behalve daar plaatst Hoogezand-Sappemeer werkzoekenden ook bij een aantal kleinere bedrijven.

Anette: 'Er wordt een carrousel in stand gehouden. Dit is pure verdringing. PostNL maakt winst over onze rug, wij hebben geen perspectief op een baan. Wij doen onbetaald regulier werk, ten koste van echte banen die daardoor zijn verdwenen. De kleine arbeidsmarkt in deze regio is grotendeels in handen van de gemeente.'

Klijnsma: gemeente verantwoordelijk

Een woordvoerder van staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken) zegt dat werken met behoud van uitkering kan, als er sprake is van een reïntegratie-project voor een beperkte periode. Dit werk moet gericht zijn op het opdoen van nieuwe werkervaring, het moet de afstand van de werkloze tot de arbeidsmarkt verkleinen en de kans op een baan vergroten.

'Dit is een verantwoordelijkheid van de gemeente. Die moet de werkwijze controleren, ook of er sprake is van verdringing', zegt de woordvoerder.

Ze vinden de vakbond FNV aan hun zijde. Die gaat vandaag protest aantekenen bij wethouder Peter Verschuren (SP). Vakbondsbestuurder Wilma Nieveen: 'De uitkeringsgerechtigde wordt in de uitverkoop gegooid en de werkgevers staan in de rij om hen in ze zetten op plekken van betaalde banen. De gemeente noemt dit ten onrechte een werkstage, gericht op reïntegratie. Want de gemeente zou bij dit werk de begeleiding moeten bieden die de bijstandsgerechtigde naar een echte baan moet leiden.'

PostNL zegt de werkbedrijven 'marktconforme tarieven' te betalen voor de werkzaamheden die worden uitgevoerd. Maar hoeveel geld dit is, kan de woordvoerder niet zeggen. Profiteert PostNL zo niet van goedkope arbeid? 'Er is geen sprake van verdringing', zegt de woordvoerder. 'We hebben de sorteercentra in 2009 speciaal zo ingericht voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, er zijn geen banen door verdwenen. Wij doen dit binnen de kaders van de Participatiewet. Wij willen niet dat mensen worden gedwongen bij ons te werken.'

Sollicitatietraining

Ook de gemeente Hoogezand-Sappemeer wil geen antwoord geven op de vraag hoe veel geld zij krijgt van PostNL en of zij hier geld aan overhoudt. 'Mensen leren er werken met collega's, omgaan met gezagsverhoudingen, afspraken nakomen en beter communiceren', aldus de woordvoerder. Bovendien probeert de gemeente volgens hem wel degelijk de bijstandsgerechtigden op weg naar werk te helpen. Bijvoorbeeld met een sollicitatieworkshop, een cursus digitale vaardigheden, een assertiviteitstraining of een opleiding tot heftruckchauffeur.

Zijn ze daarmee geholpen? Uit onderzoek van de gemeente blijkt dat ruim de helft van de werkstagekandidaten daarna geen uitkering meer nodig heeft. Nog eens 29 procent kan tijdelijk zonder. 'Kortom: een groot aantal mensen die bij PostNL werkten, gaan weer aan de slag.'

Anette heeft naar eigen zeggen alleen een sollicitatietraining aangeboden gekregen. 'Dat zou de derde zijn. Daar heb ik voor bedankt.' Ook Piet heeft van scholing niets gemerkt. Rita wel. Zij heeft na de 'werkstage' bij PostNL op kosten van de gemeente een opleiding tot beveiliger gevolgd. Daarmee heeft ze nu een baan bemachtigd.

Weegt dat niet tegen elkaar op: werken voor je uitkering, maar van de gemeente een opleiding krijgen waarmee je een baan vindt? Rita vindt van niet. 'Waarom zou ik om een opleiding te mogen volgen eerst drie maanden moeten werken voor niets?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.