Achtergrond Voedselkeuze

Het voedselkeuzelogo is uit de schappen verdwenen – wat nu?

Het oude voedselkeuzelogo werd in 2016 afgeschaft. Consumenten willen in Nederland nu een nieuw, duidelijk en onafhankelijk alternatief. Maar komt dat er en wat moet daarvoor gebeuren?

Na een periode van tien jaar is in 2016 het Ik Kies Bewsut-logo afgeschaft. Foto ANP

Herinnert u ze nog uit de supermarkt, die vinkjes op de verpakkingen van allerlei levensmiddelen? Ze zijn na een periode van tien jaar in 2016 afgeschaft, want het keuzelogo van de stichting Ik Kies Bewust werkte niet. In theorie kon iedereen in één oogopslag zien of een product een ‘gezonde keuze’ was, maar toen de stichting onderscheid ging maken tussen een ‘groene’ en een ‘blauwe’ variant raakte de consument het spoor bijster.

Bovendien was het vinkje niet verplicht. Daardoor konden consumenten amper zien of een product zonder logo ongezond was of dat de producent niet aan het vinkje meedeed. ‘Het is dus begrijpelijk dat de minister heeft besloten om het logo op te heffen’, zegt Gerda Feunekes, directeur van het Voedingscentrum, dat het keuzelogo ondersteunde. ‘Maar we hebben er een hoop van geleerd.’

In het buitenland gebruiken ze nog wel keuzelogo’s. In Groot-Brittannië staat op de voorkant van een groot aantal producten de hoeveelheid (verzadigd) vet, suiker en zout, uitgedrukt in groene, oranje en rode blokjes op de voorkant van de verpakking. Met dit ‘stoplichtlogo’ krijgt een gezond product een overwegend groen label, voor ongezondere voedingsmiddelen is het logo rood. 

Nieuw logo

Consumenten willen in Nederland een nieuw, duidelijk en onafhankelijk voedselkeuzelogo. Komt dat er en wat moet daarvoor gebeuren?

De Consumentenbond, die volgens de woordvoerder Voeding en Zorg ‘sinds het begin van het vinkje al tegen het vinkje streed’, zocht dat uit. Uit een enquête die de bond in april onder ruim duizend consumenten hield, bleek dat 71 procent van de ondervraagden het een goede zaak vindt dat een voedselkeuzelogo op producten wordt vermeld. 55 procent van de respondenten geeft aan daadwerkelijk gebruik te maken van de logo’s bij hun rondje door de supermarkt.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) neemt de resultaten van het onderzoek mee naar de onderhandelingen over het Nationaal Preventieakkoord. De betrokken partijen bepalen gedurende de komende paar maanden of er een nieuw voedselkeuzelogo komt en hoe deze eruit zal zien. Makkelijk gaat dat volgens de woordvoerder van staatssecretaris Paul Blokhuis van VWS niet zijn. ‘Er moet een vereenvoudiging plaatsvinden waar mensen praktisch mee geholpen worden en die ook ruimte biedt voor nuance. Dat is helemaal geen simpele klus.’

Stoplichtlogo

De consument lijkt het meest warm te lopen voor het Britse stoplichtlogo. Die is overzichtelijk, vindt 69 procent van de ondervraagden van de Consumentenbond-enquête. Ruim de helft van de respondenten verkoos het kleurensysteem boven de andere alternatieven.

Hoewel het verkeerslicht breed overgenomen is door grote Engelse supermarktketens zoals Sainsbury’s en Marks & Spencer, werkt het logo niet zoals in eerste instantie de bedoeling was. Zo schreef voedingsautoriteit Foodwatch dat het initiële plan flink is afgezwakt door de voedsellobby: de dagelijks aanbevolen hoeveelheid suiker per dag is in werkelijkheid veel lager dan de richtlijn voor de kleurstelling (vijftig om negentig gram per dag), waardoor producten die te veel suiker bevatten vaak niet ‘rood’ gemarkeerd zijn. Daarnaast trok de Europese voedselindustrie ongeveer 1 miljard euro uit om een verplichting van het stoplichtsysteem te voorkomen. Met succes, want in geen enkel Europees land zijn bedrijven gedwongen een logo te laten zien hoe (on)gezond hun producten zijn.

Ook staatssecretaris Blokhuis is niet direct enthousiast over het verkeerslicht en voorziet problemen met het Britse systeem, erkent zijn woordvoerder. Een blikje frisdrank wordt bijvoorbeeld als relatief gezond beoordeeld, en dat is verwarrend. Frisdrank is niet vet of zout en scoort daarom in drie van de vier categorieën groen, terwijl het spul met elf gram suiker per honderd milliliter niet gezond is.

Bovendien staan een aantal ‘gezonde’ producten zoals olijfolie en noten in de Schijf van Vijf, maar staat hun voedingsstoplicht op rood omdat ze te veel vet bevatten.

Wiel uitvinden

Helemaal afzien van het idee wil het ministerie ook weer niet. ‘We moeten in het kader van het Nationaal Preventieakkoord een keuzelogo vinden wat in Nederland werkt, maar tegelijkertijd moeten we niet opnieuw het wiel uitvinden. We moeten ons voordeel doen met de ervaringen uit het buitenland.’ Een termijn voor invoering van een nieuw logo is nog niet bekend.

Genoeg te bespreken dus, aan de onderhandelingstafel van het ministerie. De consument is verwachtingsvol: idealiter wordt een nieuw logo beheerd door een onafhankelijke partij en is deze duidelijk en wettelijk verplicht voor alle verkrijgbare producten. Een van die consumentenwensen lijkt direct de prullenbak in te kunnen: het is moeilijk voor een nationale overheid om een afzonderlijke wet over keuzelogo’s in te voeren, omdat de etiketteringswetgeving Europees geregeld is.

Ook moet het keuzelogo effectiever worden voordat het voor de consument een merkbare invloed heeft. ‘Er is geen hard bewijs dat voedselkeuzelogo’s een effect hebben op een gezonde voedselkeuze’, zegt hoogleraar marktkunde Hans van Trijp. Hij refereert daarmee aan een analyse van de Onafhankelijke Commissie Voedselkeuzelogo uit 2016 en zijn eigen onderzoek naar het effect van keuzelogo’s. ‘Zonder bewijs is het misschien beter om ze niet op verpakkingen te zetten. In dat geval zorgt de invoering van een nieuw logo vooral voor een hoop extra kosten.’

Van Trijp benadrukt dat voorlichting over de logo’s veel belangrijker is om het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander te verbeteren. ‘Consumenten zullen niet zozeer kijken naar wat de logo’s zeggen, maar moeten vooral leren hoe ze de logo’s moeten gebruiken.’ Feunekes deelt die mening: ‘Welk systeem het uiteindelijk wordt, maakt niet zoveel uit. Als mensen maar gemotiveerd zijn om erop te letten. Als je er voldoende aandacht aan besteedt, kan alles werken.’

Om zoveel mogelijk fabrikanten mee te laten doen aan het vrijwillige logo moet het volgens de woordvoerder van staatssecretaris Blokhuis ook een meerwaarde hebben. ‘Het zou vooral mooi zijn als het nieuwe logo zo aantrekkelijk is dat zo veel mogelijk fabrikanten denken: dat willen wij ook. Een soort verleidingsstrategie, maar tegelijkertijd ook iets waardoor het voor de producenten op een gegeven moment heel belangrijk wordt.’

Buitenlandse keuzelogo’s

Frankrijk: NutriScore – systeem dat producten met letters A (gezond) tot E (ongezond) beoordeelt. De methode wordt in Nederland al gebruikt als energielabel voor woningen en witgoed. Daagt consument uit om producten met A- en B-label te kopen, maar is niet verplicht en qua informatie onvolledig.

Scandinavië: Keyhole – wanneer een Zweeds, Deens, IJslands of Noors product een gezondere keuze is, heeft het een ‘Sleutelgatlogo’ op de voorkant van de verpakking. Bedrijven kunnen hun gezonde product aanmelden bij een voedselorganisatie. Het logo is simpel, maar geldt ook als te simplistisch.

Chili: Stopteken – negatief logo dat door middel van een zwart stopbord waarschuwt voor overtollig suiker, zout, verzadigd vet en/of calorieën. Wettelijke maatregel van het Chileense ministerie van Volksgezondheid. Het duurde ongeveer tien jaar voordat de wet ingevoerd kon worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.