Het rijke westen wil handelsmaatregelen gebruiken om sociale misstanden en milieuvervuiling te bestrijden; Vijftig jaar WTO en vrijhandel; Clintons ronde in zicht

De wereldhandelsorganisatie WTO streeft deze week vijftig jaar naar vrije handel en welvaart voor iedereen. Nieuwe besprekingen zijn nodig om ontwikkelingslanden te helpen....

FERRY HAAN

De Wereldhandelsorganisatie (WTO) ziet Abraham. Staatshoofden, regeringsleiders en handelsministers zijn vandaag naar Genève afgereisd om het 50-jarig verjaardagsfeestje te vieren. Ondermeer Bill Clinton en Fidel Castro zullen de 132 leden toespreken. De resultaten van vijftig jaar onderhandelen in de WTO zijn lagere importheffingen, een groeiende wereldhandel en een hogere welvaart.

Toch is er geen reden voor grote feestvreugde, want vrij is de wereldhandel nog allerminst. De hamvraag in Genève is of er een grote Clinton-ronde zal komen. De Europeanen hopen dat Clinton de volgende handelsronde organiseert. Hiermee zou hij uitstralen dat Amerika nog steeds vrijhandel nastreeft; hij zou de strijd aangaan met het protectionistische Congres.

Emotioneel zal de volgende handelsronde zeker worden. Over de onderwerpen landbouw, milieu en arbeidsnormen zullen de gemoederen hoog oplopen.

De WTO heette vroeger GATT, General Agreement on Tariffs and Trade, maar in de wandelgangen heette het General Agreement to talk and talk. Acht grote multinationale onderhandelingsrondes waren nodig om wereldwijd het gemiddelde handelstarief met 90 procent te laten dalen. De laatste en veelomvattende ronde was de Uruguay-ronde. Na zeven jaar van moeizaam onderhandelen lag er een akkoord van 20.000 pagina's, bijna 750 kilo papier!

De GATT was oorspronkelijk slechts een onderdeel van de beoogde Internationale Handelsorganisatie (ITO), maar deze kwam nooit van de grond. Pas in 1995 verrees de WTO.

De WTO heeft een vliegende start gehad. Voortbordurend op de Uruguay-ronde kon WTO-topman Renato Ruggiero drie sectorale overeenkomsten melden: de informatietechnologie, de telecommunicatie en de financiële diensten.

Nu staat Ruggiero in Genève voor nieuwe uitdagingen. Het opheffen van de grote noord-zuid tegenstellingen staat hoog op de agenda. Landbouwproducten, kleding en textiel vormen de belangrijkste exportartikelen van de derde wereld. Precies in deze producten gaat de handelsliberalisatie tergend langzaam. De tegenstelingen zijn in de afgelopen jaren verscherpt omdat het westen zich drukker en drukker maakt over sociale misstanden en milieuvervuiling in de derde wereld. Het westen wil handelsmaatregelen gebruiken om ontwikkelingslanden tot beter gedrag aan te zetten.

De kans dat 'Noord' het met 'Zuid' eens wordt tijdens sectorale onderhandelingen is bijzonder klein. Sir Leon Brittan, Europese commissaris voor handelsvraagstukken heeft om deze reden gepleit voor een grote allesomvattende 'millennium'-handelsronde, te beginnen in 1999. Een grote ronde heeft de grootste kans op succes omdat een uitruil tussen verschillende dossiers mogelijk is.

De Verenigde Staten hebben eigenlijk niet veel trek in een grote langdurige ronde. Vorig jaar leed Clinton een nederlaag in het Congres over speciale handelsbevoegdheden. Clinton ziet meer in sectorale onderhandelingen.

Op het WTO- verjaardagsfeestje zullen de Europeanen Clinton proberen te verleiden om toch een grote ronde te organiseren. En misschien doet hij het wel, want was het niet zijn idool, president Kennedy, die in 1963 het initiatief nam tot de eerste werkelijk grote handelsronde. Deze succesvolle ronde is als Kennedy-ronde de geschiedenis ingegaan.

Clinton zal in zijn eigen besprekingsronde landbouw hoog op de agenda zetten. Tot woede van de ontwikkelingslanden schuift Europa de landbouwdiscussie al vijftig jaar voor zich uit. De Verenigde Staten hebben recent het goede voorbeeld gegeven en hun landbouwsubsidies op de helling gezet. Vanaf 2002 moeten Amerikaanse boeren het zonder overheidssteun stellen. Clinton verlangt dat Europa hetzelfde doet.

De Europese Unie heeft haar boeren de afgelopen vijftig jaar zwaar verslaafd gemaakt aan gegarandeerde hoge prijzen. De productiekosten van melk zijn in Australië en Nieuw Zeeland de helft lager dan in Nederland, maar door de prijssteun kan de Nederlandse boer toch concurreren.

Ontwikkelingslanden raken gefrustreerd omdat ze 'Fort Europa' niet binnen komen en de Europese landbouwproducten ook nog eens gesubsidieerd op hun eigen markt aantreffen.

De opgave voor Europa zal het 'afkicken' van de landbouwsteun zijn. Politiek is dit glibberig terrein. In Nederland was varkenspest nodig om een sanering in een zwakke sector mogelijk te maken. Bij de kleinste aantasting van verworven rechten leggen Franse boeren het openbare verkeer plat. De volgende handelsronde zal beladen zijn met emoties.

Daarnaast is de relatie tussen handel en milieu goed voor verhitte discussies. 'Het is heel belangrijk dat milieu nu eens goed geregeld wordt in de WTO', vindt Harmen Verbruggen, hoogleraar internationale milieueconomie aan de Vrij Universiteit. Volgens Verbruggen is nu volstrekt onduidelijk wat er wel en niet mag. Westerse landen subsidiëren schone technologieën, maar de WTO is eigenlijk tegen subsidies.

Begin jaren negentig verbood de Verenigde Staten de import van tonijn uit Mexico, omdat ook dolfijnen stikten in de Mexicaanse visnetten. 'Onterechte protectie', oordeelde een GATT-panel en verbood de Amerikaanse handelsmaatregel. Verbruggen vindt dat dit niet kan. Landen in de WTO moeten de mogelijkheid krijgen om met handelsmaatregelen hun eigen milieubeleid te ondersteunen. 'Dit geldt voor de walvisvangst door Noren en Japanners, maar ook voor het klimaatprobleem of tropisch hardhout.'

Een emotioneel onderwerp dat de ontwikkelingslanden het liefst helemaal van de WTO-agenda willen verwijderen zijn de arbeidsnormen. In 1996 mislukte de eerste ministeriële WTO-bijeenkomst in Singapore bijna door de oplopende emoties. Internationaal zijn in de Internationale Arbeidsorganisatie (ILA) arbeidsnormen gedefinieerd over vrijheid van vakvereniging en collectieve onderhandelingen, en verboden op verbod op dwangarbeid, kinderarbeid en discriminatie.

Vooral Frankrijk, de Verenigde Staten en Noorwegen vinden dat landen die deze arbeidsnormen schenden, moeten worden gestraft met handelsmaatregelen. Ontwikkelingslanden vinden dat westerse landen niet oprecht zijn en beschuldigen hen van protectionisme.

Veel ontwikkelingslanden verzetten zich in Singapore tegen de opname van arbeidsnormen in de WTO. Een compromis op het laatste moment redde de conferentie. Alle WTO-leden erkenden het belang van de belangrijkste arbeidsnormen, ze verwierpen het gebruik van handelssancties en ze bepleitten versterking van de samenwerking van de Internationale Arbeidsorganisatie en de WTO. De ontwikkelingslanden werden gerustgesteld met de belofte dat de concurrentievoordelen van lage lonen ongemoeid blijven. In feite is het onderwerp nu uit de WTO weggewerkt en op het bord van de Internationale Arbeidsorganisatie neergelegd.

Voor Nederland is Staatssecretaris van Economische Zaken Van Dok naar Genève vertrokken. Zij zal de komende dagen het Nederlandse belang verdedigen. Nederland en andere westerse landen vinden de huidige situatie op sociaal- en milieugebied niet bevredigend. Van Dok schreef in een brief aan de Tweede Kamer dat de Europese handelspolitiek aan moet sluiten bij de wensen van consumenten. In haar ogen vindt de burger dat de WTO alleen opkomt voor de belangen van multinationals.

Van Dok: 'Natuurlijk heeft de consument belang bij een grote keus en lage prijzen, maar dat is niet het hele verhaal. Veel consumenten maken zich zorgen over milieu, volksgezondheid, dierenwelzijn, kinderarbeid, mensenrechten, enz.' Van Dok hoopt dat de WTO op een of andere manier weg weet met de consumenten wensen. 'Alleen dan blijft er vertrouwen en steun voor verdere handelsliberalisatie.'

De uitdaging voor de WTO is deze consumentengevoelens om te zetten in goed onderbouwde, objectieve en toetsbare internationale normen. Regeringen zullen het nu eenmaal niet laten om de geboden ruimte te misbruiken om eigen producten te beschermen.

Hiermee is de WTO weer uitgekomen waar het ooit begon. Laveren tussen nobele doelen en ordinair protectionisme.

Ferry Haan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden