De OndernemingThe Learning Network

Het onderwijs digitaliseert, maar einde van het fysieke boek is nog niet in zicht

Medewerkers verzamelen studiemateriaal bij The Learning Network, locatie Emmen.Beeld Harry Cock

De tijd van de loodzware boekenpakketten voor het voortgezet onderwijs is geweest. En dus moet schoolboekengigant de bakens verzetten. ‘We willen een educatieve dienstverlener worden’, zegt interim-directeur Natascha van Nieuwenburg.

Lang leek het alsof er geen einde kon komen aan de groei van The Learning Network (TLN). Tot en met 2017 ontwikkelde het bedrijf – onder meer eigenaar van Van Dijk Educatie – almaar door tot de grootste distributeur van lesmateriaal en studieboeken van Nederland. Maar die groei sloeg om in verlies. Het definitieve kantelpunt kwam toen eind vorig jaar 60 van de 350 vaste medewerkers door een reorganisatie gedwongen moesten vertrekken.

Door de opkomst van digitaal lesmateriaal staat het inmiddels tachtigjarige bedrijf de laatste jaren voor nieuwe uitdagingen. TLN hield zich in voorgaande decennia vooral bezig met de distributie van fysieke boeken. ‘We waren niet wendbaar genoeg’, zegt interim-ceo Natascha van Nieuwenburg. ‘We moesten echt op een andere manier verder.’

Duopolie

De meeste ouders met schoolgaande kinderen kennen TLN van de bekende groene – kilo’s zware – dozen vol boeken. Als distributeur is het bedrijf de belangrijkste schakel tussen scholen en uitgeverijen van studie- en schoolboeken. Vanuit hun distributiecentra verspreiden ze elke zomer miljoenen boeken. Het bedrijf bezorgt nog ieder jaar zo’n 1,1 miljoen scholieren het definitieve einde van de zomervakantie.

Door in te spelen op vernieuwingen in het onderwijs – zoals de Wet Gratis Schoolboek uit 2008 – heeft TLN volgens cijfers van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) inmiddels zo’n 65 procent van de totale markt voor het voortgezet onderwijs in handen. Dit duopolie hoeven ze alleen te delen met Iddink Group die ongeveer 30 procent van de markt inneemt. De overige 5 procent wordt ingenomen door het kleinere OsingadeJong.

Die uitzonderlijke marktpositie wordt nu bedreigd door nieuwe partijen die inspelen op de toegenomen digitalisering van het onderwijs en scholen die hun lesmateriaal buiten de twee grote distributeurs zoeken. Het aanzienlijke marktaandeel van de distributeur blijkt geen garantie voor de toekomst. Want wat is de meerwaarde van het bedrijf nu scholen door digitalisering  hun lesmateriaal een stuk makkelijker kunnen aanschaffen?

Meerwaarde

Waar het fysieke boek om arbeidsuren, vrachtwagens, dozen en sorteercentra vraagt, kunnen digitale licenties zonder die middelen worden geleverd en met een paar drukken op de knop en wat dataverkeer gemakkelijk uitgewisseld. Toch twijfelt interim-ceo Van Nieuwenburg niet aan de toekomst van haar bedrijf. ‘We hebben nog steeds meerwaarde. Wij onderhandelen met uitgevers, adviseren de scholen in het samenstellen van lespakketten en regelen het hele uitleverproces. Als scholen dat zelf willen regelen is dat veel werk. Wij nemen hun dat uit handen.’

Maar de afgelopen jaren ging het niet goed bij TLN. De jaaromzet daalde de afgelopen jaren van 300 miljoen in 2016 naar 268 miljoen in 2018. Het bedrijf leed dat jaar zelfs een verlies van 3 miljoen euro en ook over 2019 worden negatieve cijfers verwacht. De reorganisatie was onafwendbaar. ‘We hebben te lang gewacht met verandering.’ Volgens de ceo was TLN uitgegroeid tot een wat ‘logge’ organisatie die moeilijk te sturen was.

Interim-ceo Natascha van NieuwenburgBeeld Harry Cock

Educatieve dienstverlener

Digitalisering is niet nieuw voor TLN. Ook vóór de reorganisatie waren ze er al mee bezig. Maar de markt veranderde sneller dan het bedrijf kon bijbenen. ‘We zagen steeds meer aanbieders van digitale producten. Het aanbod is veel complexer geworden’, zegt Van Nieuwenburg. Dat digitale aanbod bestaat inmiddels niet enkel meer uit schoolboeken met binnen in de kaft een opgeplakte cd-rom. Er zijn nu lesmethodes waarbij geen fysiek boek meer nodig is. TLN levert ook zulke producten in de vorm van licenties. ‘We zien al jaren dat puur digitale content blijft steken op 10 procent, maar gecombineerde producten van een fysiek boek en een digitaal onderdeel nemen jaarlijks toe.’

Om het bedrijf voor te bereiden op de toekomst wil TLN meer doen dan alleen distributie. Het takenpakket moet worden uitgebreid. ‘We willen uiteindelijk een educatieve dienstverlener worden’, zegt Van Nieuwenburg. Juist door het toegenomen aanbod en de complexiteit zijn er nieuwe mogelijkheden bijgekomen. Zo wil TLN adviseurs langs scholen sturen om mee te denken over de juiste keuze van lesmateriaal. Daarnaast zijn er plannen voor een ‘marktplaats’ voor onderwijs. ‘Dat moet een plek zijn waar scholen, leerlingen en ouders bijvoorbeeld huiswerkbegeleiding of lesboeken kunnen inkopen.’

Rechtszaak

De keuze van TLN om nieuwe markten aan te boren lijkt met het oog op de ontwikkelingen verstandig. Door een besluit van scholenkoepel stichting Carmelcollege – met meer dan vijftig scholen de op een na grootste koepel van Nederland – om hun lesmateriaal te digitaliseren en hoofdzakelijk licenties buiten de distributeur om in te kopen, nam de onzekerheid voor TLN toe. ‘Het hele distributiecircus was niet meer nodig’, zegt Fridse Mobach, bestuurslid van Carmel. Maar het fysieke boek verdwijnt ook bij de scholen van Carmel zeker niet helemaal. De digitale methode wordt aangevuld door een papieren syllabus die de scholen direct bij de uitgever inkopen.

TLN spande tot drie keer toe een kort geding aan tegen de aanbesteding. Dat had volgens Van Nieuwenburg niets te maken met het beschermen van hun marktpositie, maar met oneerlijke concurrentie. ‘We wilden duidelijkheid over de regels.’ Alle drie de rechtszaken gingen verloren.

De uitspraken waren een doorbraak voor scholen die net zoals Carmel hun lesmateriaal zelf willen inkopen nu de markt langzaamaan verandert en de concurrentie is toegenomen. ‘Je ziet dat door digitalisering de noodzaak van de middle man verdwijnt’, zegt Mobach. ‘Maar dat is zeker niet onze bedoeling.’ TLN heeft zich nog niet bij de uitspraak neergelegd. De bodemprocedure is inmiddels gestart.

Ondanks het stormachtige begin van het jaar hoeven scholieren en ouders niet bang te zijn voor lege boekendozen deze zomer. Zij gaan maar weinig merken van de perikelen. Het einde van het fysieke boek is nog niet in zicht. Ook volgend schooljaar komt de grote groene doos voor meer dan een miljoen scholieren het einde van de vakantie inluiden. Van Nieuwenburg: ‘Al zal het boekenpakket op den duur wel wat kleiner worden.’

Waar Kampen

Sinds 1937

Aantal werknemers 290

Jaaromzet 268 miljoen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden