Het Morgenland heeft de toekomst

De problemen in Griekenland staan niet op zichzelf. Het hele Westen zucht onder zijn schulden. Op zoek naar mondiaal evenwicht....

Eigenlijk lijkt de Griekse schuldencrisis niet minder dan het begin van de ondergang van het Avondland. De huidige financiële crisis – na de bankencrisis nu de landencrisis – zou een historisch breekpunt kunnen zijn in de beschaving.

Het heeft bijna een eeuw geduurd sinds Oswald Spengler voorspelde dat de Europese cultuur in ihre Endzeit eingetreten sei. Maar een eeuw is na drieduizend jaar Europese culturele overheersing (die uitgerekend in Griekenland begon) ook misschien niet lang.

Het Morgenland lijkt nu de toekomst te hebben. Shanghai is the place to be, in plaats van Londen of New York. Terwijl de Aziatische landen en andere opkomende economieën uitbundig groeien en hun verdiensten zich met hoge overschotten op de betalings- en handelbalans opstapelen, zien de westerse landen tot hun afgrijzen de groei stagneren en de tekorten oplopen.

De ene helft van de wereld (het Morgenland en andere opkomende economieën) produceert al jaren meer dan ze consumeert, terwijl de andere helft (het Avondland en de VS) juist meer consumeert dan ze produceert. Hierdoor komt het Avondland steeds meer in het krijt te staan bij het Morgenland.

Dit proces heeft geleid tot grote onevenwichtigheden in de wereldeconomie, die door de huidige crisis op pijnlijke wijze zijn geopenbaard. Zo is duidelijk geworden dat de Aziatische economieën de westerse economieën veel sneller dan verwacht in welvaart zullen inhalen. Dat is op zichzelf niet zo erg. Het Westen zou zich zelfs daarbij kunnen neerleggen na drie millennia van groei en bloei.

Maar het leidt ook tot een ander effect. De kapitaalstromen verleggen zich naar de opkomende markt. Westerse bedrijven, financiële instellingen en nu ook landen worden door beleggers niet meer vertrouwd. Ze investeren liever in Azië, Latijns-Amerika en zelfs Afrika, waar ondernemingen snel groeien en overheden overschotten hebben in plaats van tekorten.

Het Avondland en het Morgenland zijn echter door de mondialisering ook tot elkaar veroordeeld. Zo heeft China jarenlang de enorme tekorten van de Amerikaanse overheid (de Amerikaanse staatsschuld bedraagt nu al 11,4 biljoen dollar) gefinancierd. Tweederde van de Chinese reserves (zo’n 6 biljoen dollar) bestaat uit Amerikaanse staatsobligaties. Als China zijn handen daarvan zou aftrekken, zou de waarde van deze obligaties in elkaar storten, net als de koers van de dollar, en zou China zichzelf in de voet schieten. Het land moet uit eigenbelang obligaties blijven bijkopen, ook nu de Amerikaanse regering kunstmatig de eigen economie met nieuwe leningen blijft stimuleren en daarbij een soort super-Griekenland creëert.

Dat kan echter niet zo doorgaan. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF), dat afgelopen weekeinde zijn voorjaarsvergadering hield, vindt dat de wereld op zoek moet naar een nieuw evenwicht. Anders dreigt de Grote Recessie alsnog een Grote Depressie te worden.

Dat moet op verschillende manieren worden gedaan. Zo moeten de westerse landen de tekorten op hun betalings- en handelsbalans wegwerken en de Aziatische landen hun overschotten terugbrengen. De Chinezen moeten hun munt revalueren (in waarde laten stijgen), zodat ze duurder worden en daardoor minder zullen exporteren.

De westerse landen kunnen ook hun munten (de euro, de pond, de dollar) fiks in waarde te laten dalen. Dat maakt ze vanzelf goedkoper en hun export meer concurrerend. Nu blijkt in Europa hoe belangrijk zoiets is. Omdat Griekenland als euroland de munt niet kan devalueren, moet op veel ingrijpendere manier (een loonsverlaging) de achterstand in concurrentiekracht worden gecompenseerd.

Wie zijn munt revalueert, krijgt vanzelf meer koopkracht en wordt rijker, wie devalueert krijgt minder koopkracht en wordt armer.

Daarnaast moeten de westerse landen volgens het IMF hun begrotingstekorten en staatsschulden terugbrengen. Dat kan alleen via belastingverhogingen of bezuinigingen op de uitgaven. Voor veel westerse landen is dit echter een dilemma. Indien de overheid minder uitgeeft, zal ook de economische groei teruglopen en komt de economie in een negatieve spiraal terecht, zoals Griekenland vreest.

Veel westerse regeringen willen hun sociale verworvenheden niet prijsgeven (zie de AOW-leeftijd op 65 jaar in Nederland) of zelfs verbeteren. Zie het gezondheidszorgplan van Obama in de Verenigde Staten.

De onevenwichtigheden spelen niet alleen een rol tussen continenten. Ook binnen continenten zijn die verschillen er. In Latijns-Amerika is het Venezuela van Chavez in crisis. Thailand en de Filipijnen kampen in Azië met grote interne onrust.

De eurozone als geheel heeft geen noemenswaardig extern handelstekort of overschot, hoogstens 1 procent van het totale bruto nationaal product. Maar binnen de eurozone bestaan grote verschillen. Zo hebben Duitsland en Nederland grote overschotten op de handelsbalans en Griekenland en Spanje grote tekorten. Dat leidt nu tot enorme spanningen, die niet via een devaluatie of revaluatie opgelost kunnen worden, maar het Avondland wel aan de rand van de afgrond brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden