Het kleinkind van de gloeilamp wordt snel volwassen

De gloeilamp maakt plaats voor de spaarlamp. Diens opvolger, de led, wordt beter. Maar nog even niet voor thuis...

Op de koelafdeling van de Britse supermarktketen Sainsbury’s verandert het komende jaar niets. De grote vrieskasten met hun glazen deuren zullen net zo koud zijn als altijd en de producten worden even hel verlicht. Maar er verandert wel iets op de energierekening van Sainsbury’s: elke driedeurskoelvitrine bespaart de supermarktketen straks de hoeveelheid elektriciteit die een gemiddeld gezin in een jaar verbruikt.

Dat komt, zegt Niels Haverkorn, doordat de supermarktketen alle fluorescentiebuizen (tl-buizen) in zijn vrieskasten vervangt door led-verlichting. Volgens Haverkorn, marketingdirecteur bij Philips Solid State Lighting, neemt de efficiency van toch al energiezuinige ledverlichting toe bij lage temperaturen. Bij fluorescentiebuizen neemt die juist dramatisch af als de temperatuur daalt. Tl-buizen presteren het best bij 25 tot 35 graden, dus waar beter dan in een vrieskast is efficiëncywinst te boeken.

Ledverlichting is in opmars, na jarenlang een mooie belofte te zijn geweest. Leds duiken op in autoverlichting, in straatlantaarns, mondjesmaat in kantoorverlichting, en in operatiezalen. Hun voordelen zijn groot. Ze zijn klein, waardoor ontwerpers meer vrijheid krijgen. Ze kunnen worden gedimd en ze kunnen als ze worden samengevoegd in groepjes rode, blauwe en groene leds, elke kleur licht maken.

Andere pluspunten: leds zijn zeer energiezuinig en ze gaan bijna niet kapot. Ledverlichting zal op termijn in huiskamers de rol gaan overnemen van de spaarlamp, die nu bezig is de traditionele gloeilamp eruit te werken. Het zal echter nog even duren voor de prijs genoeg is gedaald.

Het einde van de gloeilamp is de vurige wens van de werkgroep Verlichting, die deze week minister Cramer van Milieu opriep het gebruik van energiezuinige lampen te stimuleren. De taskforce wil euthanasie voor het peertje: voor 2013 moet het definitief plaatsmaken voor energiezuinige verlichting.

De besparingen zijn in potentie enorm. Als wereldwijd alle lampen worden vervangen door moderner types, kan de elektriciteitsrekening voor verlichting met 40 procent dalen. Dat levert een besparing op van 106 miljard euro, berekende het energieagentschap IEA. En van een half miljard ton CO2,

Op kleinere schaal heeft het ook zin bestaande verlichting te vervangen, zoals bij Sainsbury’s. Hoewel ledverlichting honderd keer duurder is dan de tl-buis, verdient de supermarktketen de investering makkelijk terug. Door het lagere energieverbruik snijdt het mes aan twee kanten. De keten is minder geld kwijt aan verlichting, en de vrieskasten hoeven minder hard te draaien, omdat leds minder warmte afgeven.

Er zijn meer voordelen: leds gaan bijna oneindig mee. Pas na 50 duizend uur begint de lichtopbrengst van de nieuwste typen merkbaar af te nemen, zegt Haverkorn. Als het licht in de koelvitrines dag en nacht brandt, hoeven leds pas na zes jaar te worden vervangen. Tl-buizen zijn soms al na een half jaar versleten, als gevolg van de lage temperatuur, maar ook doordat ze lijden onder het telkens dichtklappen van de deur. Leds zijn schokbestendig.

Helaas zijn de wonderlichtjes nog niet op elk gebied superieur. Maar ook dat verandert snel. De ontwikkeling van ledtechniek vertoont verrassende overeenkomsten met die van de computerchip. Deze ontwikkelt zich volgens de wet van Moore, die stelt dat de rekenkracht van computers grofweg elke twee jaar verdubbelt. Leds kennen hun eigen wet: die van Haitz. Volgens deze wetmatigheid neemt de lichtopbrengst van leds elke tien jaar toe met een factor twintig, terwijl de kosten dalen met een factor tien.

Het zal nog even duren voor de led de spaarlamp verslaat. Philips komt in september met een ledlamp die in een gewone fitting past. Dergelijke ‘retrofit’ ledlampen zijn niet nieuw, energieleverancier Oxxio biedt er ook een. Vanwege zijn hoge prijs is dit type lamp vooral bedoeld voor de professionele markt (zie kader).

Ledverlichting zal vanwege de hoge prijs vermoedelijk eerst de openbare ruimte veroveren. Enkele gemeenten experimenteren de komende tijd met straatverlichting die op deze techniek is gebaseerd. Ook daar is de hoge kostprijs een struikelblok, stelt Haverkorn van Philips.

‘Gemeenten hebben geen budget om hun straatverlichting in één keer te vervangen. Ze leggen elk jaar een klein deel opzij om over dertig jaar nieuwe verlichting te kunnen aanleggen’, zegt Haverkorn. ‘Maar als je nu al die oude lampen eruit gooit, hou je over vijf jaar geld over.’

Philips klopte daarom bij de gemeente Amsterdam aan voor een proef met ledverlichting op straat. Vanaf 21 juli zullen nabij het stadhuis straatlantaarns branden met ledverlichting. De proef moet uitwijzen of een besparing van meer dan 50 procent mogelijk is op de elektriciteitsrekening, zegt Gertjan Bennink van de gemeente Amsterdam.

De hoofdstad ziet veel mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld het verlichten van grachtenpanden met leds. ‘Die kunnen in bestaande straatlantaarns worden weggewerkt, dat scheelt weer een lichtmast.’

Amsterdammers kunnen zich uitspreken over de nieuwe verlichting via een speciale lichtwebsite, die over twee weken actief wordt. De proef duurt een half jaar. Daarna worden de lichtmasten vervangen door gerenoveerde grachtenlantaarns of de klassieke Ritter-lantaarn. Daar komt geen ledverlichting in, maar ouderwetse natrium-hogedruklampen, zegt Bennink. ‘Maar als de leds bevallen en de mogelijkheid bestaat om ze in te bouwen, zullen we daar zeker naar kijken.’

Peertje 3.0

Hij past gewoon in een van de 40 miljard fittingen die wereldwijd hangen in huiskamers, kelders en kantoren. Hij geeft het licht van een gloeilamp van 40 watt, maar verbruikt 80 procent minder stroom.

Philips’ Master LED, die in september op de markt komt, is niet direct bedoeld voor thuisgebruik. Onder meer vanwege zijn prijs, die 40 euro zal bedragen. Hij is vooral bedoeld voor hotels en kantoren, zegt Jeannet Harpe van Philips, waar deze lamp een groot deel van de dag zal branden. Daardoor is de hoge aanschafprijs in minder dan een jaar terug te verdienen.

Het licht van de Master LED is witter dan dat van gloeilampen. De lamp heeft een kleurtemperatuur van 3.100 Kelvin, terwijl 2.600 tot 2.900 K als ‘warmwit’ wordt ervaren. Philips heeft al wel leds die dergelijk warm licht kunnen produceren, maar die zijn nog niet beschikbaar in massavolumes. In het voorjaar van 2009 komen deze op de markt.

In de lamp zitten vier zeer krachtige leds, die een hoeveelheid licht leveren van een gloeilamp van 40 watt. Het verbruik van de lamp is 7 watt, en is daarmee iets zuiniger dan een vergelijkbare spaarlamp, die 9 watt nodig heeft. Oxxio levert al langer een vergelijkbare lamp, de Pharox.

De lichtopbrengst kan niet worden verhoogd door simpelweg leds toe te voegen, omdat de temperatuur van de elektronica dan te veel oploopt, zegt Philips. De levensduur is 45 duizend uur.

Operatie geslaagd, patiënt tevreden

Ledtechnologie is doorgedrongen tot in de operatiekamer. Patiënten die bijvoorbeeld een ingreep met plaatselijke verdoving moeten ondergaan, kunnen in sommige ziekenhuizen zelf een sfeer in de operatiekamer kiezen.

Met behulp van ledverlichting kan een doorgaans kille operatiezaal worden omgetoverd in een rustgevende groene oase, of in een zee van paars, waaroor het lijkt alsof de patiënt in een hippe club ligt.

Het idee achter Ambient Experience zoals Philips het concept noemt, is dat patiënten het gevoel krijgen dat ze invloed hebben op de gang van zaken in de operatiekamer. Daardoor raken ze meer ontspannen en verlopen de ingreep en het herstel sneller, claimt Philips.

Het elektronicaconcern heeft inmiddels meer dan vijftig zalen uitgerust met Ambient Experience. De techniek zou ook helpen bij het het maken van een mri-scan, waarbij patiënten soms lange tijd in een scanner moeten liggen. Door te werken met ronde vormen en door het gebruik van zacht, gekleurd ledlicht, zouden patiënten zich minder opgesloten voelen. Daardoor kunnen ze langer stil blijven liggen, waardoor er sneller gewerkt wordt, zegt Philips.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden