Het jaar van de uitverkoop

Nederlandse bedrijven konden de druk van grote buitenlandse investeerders in 2007 niet langer weerstaan. Een analyse.

De oproep van premier Balkenende bij de algemene beschouwingen van 2006 heeft weinig effect gehad. ‘Laten we toch ook eens over de grenzen heen kijken’, zei hij toen. ‘Denk toch wat meer in de geest van de VOC.’

De oproep was aan dovemansoren gericht, want het afgelopen jaar ging het Nederlandse bedrijfsleven in de uitverkoop. Ondernemingen met een lange geschiedenis werden opgekocht door Britten, Amerikanen, IJslanders, Fransen en Chinezen. Nederlandse bedrijven werden in toenemende mate een willoze prooi.

ABN Amro
Het sterkste symbool van deze ontwikkeling was ABN Amro. De bank, die zijn wortels heeft in de Nederlandse Handelsmaatschappij, opgericht in 1824 door koning Willem I, is misschien wel de belangrijkste representant van de Nederlandse handelsgeest. ABN Amro heeft in de loop der eeuwen een wereldimperium opgebouwd, met kantoren in 53 landen. Dat imperium wordt door de nieuwe eigenaars Royal Bank of Scotland, Santander en Fortis rücksichtslos ontmanteld.

Stork was een ander roemrucht concern dat ten prooi viel aan buitenlandse opkopers. Het bedrijf, opgericht in 1827 als de Nederlandse Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel, werd groot als machinebouwer. Maar straks, als de divisie kippenslachtmachines is verkocht, is daar weinig meer van over. Het bedrijf bestaat uit een divisie industriële dienstverlening, een veredeld installatiebedrijf, en de resten van het failliete Fokker.

Fusie
ABN Amro gaf zich niet zonder slag of stoot gewonnen. De bank, die al jaren matig draaide, had al snel door dat hij niet sterk genoeg was om zelfstandig te overleven. Topman Rijkman Groenink probeerde daarom eind vorig jaar met ING tot een fusie te komen. Hierdoor zou de Nederlandse trots, de VOC-mentaliteit, een forse impuls hebben gekregen. Het kleine Nederland zou immers ineens de tweede bank van Europa hebben. Maar het mocht niet zo zijn. De onderhandelingen liepen stuk op onenigheid over wie het bedrijf zou mogen leiden.

Vervolgens probeerde ABN Amro met het Britse Barclays te fuseren – dan zou ABN Amro in ieder geval een geheel kunnen blijven – maar ook dat mislukte. De aandeelhouders kozen uiteindelijk botweg voor de hoogste prijs en die werd geboden door een consortium bestaand uit Royal Bank of Scotland, Santander en Fortis.

Ook Stork spartelde lang tegen. Bestuursvoorzitter Sjoerd Vollebregt heeft alle middelen in de strijd gegooid om de opstandige aandeelhouders Centaurus en Paulson van het lijf te houden. Deze aandeelhouders wilden Stork opsplitsen en verkopen, Vollebregt wilde zijn bedrijf in tact laten. Lange tijd leek Vollebregt te gaan winnen. Hij verkocht Stork aan het Britse opkoopfonds Candover, dat beloofde het bedrijf heel te laten. Centaurus en Paulson gingen hier morrend mee akkoord.

Maar net toen alles in kannen en kruiken leek, doken een aantal IJslanders op. Zij wilden de kippenslachtmachines van Stork overnemen. Toen ze nul op hun rekest kregen, begonnen ze als een wilde aandelen Stork te kopen, waardoor de overname door Candover niet kon doorgaan en Stork uiteindelijk toch gedwongen was de IJslanders hun zin te geven.

Vrijwillig
Naast de bedrijven die zich na een lang en hardnekkig verzet overgaven, is er ook een hele rij van bedrijven die zich geheel vrijwillig lieten overnemen. Numico ging naar Danone en topman Jan Bennink werd 86 miljoen euro rijker; het vastgoedfonds Rodamco ging naar het Franse Unibail; de zakenbank NIBC werd opgekocht door de IJslandse Kaupthing-bank; Organon kwam in handen van de Amerikaanse farmaceut Schering-Plough; de chipdivisie van Philips werd verkocht aan een consortium van opkoopfondsen en Hagemeyer gaat hoogstwaarschijnlijk naar het Franse Rexel.

Nederlandse bedrijven stelden daar weinig tegenover. De meeste bestuurders kropen in hun schulp. Ze verkochten dochters en kochten vooral eigen aandelen in, omdat ze in veel gevallen geen betere bestemming voor het geld konden vinden.

Minder speelruimte
De speelruimte voor bedrijven is ook beperkt geworden. Bestuurders voelen voortdurend de hete adem van activistische aandeelhouders en opkoopfondsen in hun nek. Als een bedrijf minder goed presteert dan zijn concurrenten, kan het bestuur direct een briefje verwachten van een of andere Angelsaksische aandeelhouder met een belang van vaak nog geen 1 procent.

Als een bestuurder eenmaal zo’n briefje heeft ontvangen, weet hij diep in zijn hart dat zijn laatste uur heeft geslagen. ‘De druk is immens’, zei Peter Elverding bij zijn afscheid als DSM-bestuursvoorzitter tegen de Volkskrant. ‘Als activistische aandeelhouders een brief sturen, gaat de koers met 10 procent omhoog. Vanaf dat moment zijn alle aandeelhouders potentiële verliezers. Als je niets doet, verliezen de aandeelhouders 10 procent. Dat wil je ook niet op je geweten hebben. Je moet iets doen.’

Politiek
De politiek wist zich het afgelopen jaar niet goed raad met de nieuwe realiteit. Joop Wijn, de oud-minister van Economische Zaken, deed een jaar geleden nog ferme uitspraken over buitenlandse opkoopfondsen die Nederlandse bedrijven belaagden. ‘Ze kopen even een bedrijf op, dat ze vervolgens als een zwerm sprinkhanen kaalvreten.’

Zijn opvolgers lieten zich in veel matiger bewoordingen uit. Wouter Bos, sinds dit voorjaar minister van Financiën, hield zich voortdurend op de vlakte. Alleen Nout Wellink, president van De Nederlandsche Bank en CDA’er , mengde zich nadrukkelijk in het gevecht om ABN Amro.

Meteen in het begin al, toen de activistische aandeelhouder TCI een brief naar ABN Amro had gestuurd. ‘De brief van TCI ademt de sfeer van: je zoekt maar uit wat je gaat verkopen, maar de centen stuur je naar ons toe. Kijk, voor ons is dat een brug te ver’, zei Wellink.

Zijn partijgenoot premier Balkenende wenste zich er echter niet mee te bemoeien. Toen ABN Amro begin dit jaar voor hulp bij hem aanklopte, wilde hij de delegatie niet eens te ontvangen. Tot ongenoegen van veel kopstukken uit het bedrijfsleven. Zij vonden dat de politiek zich wel heel makkelijk neerlegde bij de uitverkoop van ABN Amro. In Frankrijk of Duitsland hadden politici dit nooit laten gebeuren. In een reconstructie van de Volkskrant spuiden ze hun gal. Anoniem, dat wel, want naar buiten toe wekt het Nederlandse bedrijfsleven graag de indruk dat het tegen elke vorm van protectionisme is.

Aan het einde van het jaar bleek dat de VOC-mentaliteit nog niet helemaal verdwenen is. TomTom, de kroonjuweel van het Nederlands bedrijfsleven, deed een overnamebod van 2,9 miljard euro op de digitale-kaartenmaker TeleAtlas.

Bierbrouwer Heineken bood samen met het Deense Carlsberg 10 miljard euro voor het Schotse Scottish & Newcastle, en Randstad had 3,3 miljard euro over voor Vedior. Air France-KLM is de belangrijkste kandidaat om Alitalia over te nemen. En ook Philips ging in december weer op overnamepad.

Bestuurders kregen in de loop van het jaar meer ruimte. De Britse en Amerikaanse opkoopfondsen, die de afgelopen jaren het grootste deel van de overnames voor hun rekening namen, zijn gedwongen het even rustiger aan te doen. Door de kredietcrisis kunnen ze nog maar heel moeilijk aan geld komen.

Nieuwe golf geld
Tegelijkertijd komt er wel een nieuwe golf geld aan. China heeft besloten zijn honderden miljarden aan buitenlandse valuta veel actiever te beleggen. Ook investeringsfondsen in het Midden-Oosten en Singapore bulken van het geld en staan te popelen om westerse bedrijven op te kopen.

De afgelopen maand kochten China, Singapore en Abu Dhabi zich al in bij banken die door de kredietcrisis in grote problemen zijn gekomen. Fortis kreeg hulp van de Chinese verzekeraar Ping An, die 1,8 miljard euro in het concern stopte. Het is een voorbode van een grotere investeringsgolf die onherroepelijk op Europa afkomt. De VOC-mentaliteit is dus zeker niet verdwenen. Ze komt dit keer alleen uit het Oosten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden