Column Frank Kalshoven

Het is zoals het is: katten vangen vogels, publieke sectoren zijn log

Honderdduizend achterstallige zaken wachten op een rechterlijke uitspraak, lazen we in de krant van vrijdag. De Raad voor de Rechtspraak wil extra rechters werven om deze voorraad weg te werken. ‘Mensen hebben een ­uitspraak van een rechter nodig om verder te kunnen met hun leven’, aldus de president van de rechtbank ­Midden-Nederland.

Deze wachtrij voor de rechtbank is de enige niet. ­Jeugdigen met problemen staan in de wachtrij voor jeugdzorg. Jonge kinderen staan in de wachtrij voor een bevoegde docent (en worden in de tussentijd veelal wel van straat gehouden door een onbevoegde). Amsterdammers, bleek ook deze week, komen voor een dichte deur te staan bij het politiebureau (’s avonds en ’s nachts dan toch) en de wachtrij voor arbeidsongeschiktheidskeuringen is al jaren ellenlang. De wachtrij is overal.

Is het erg? Waar wijst het op? Kunnen we er wat aan doen?

Erg? De ene wachtrij is de andere niet. Bij bedrijven heet een wachtrij een ‘orderboek’ en hoe voller het orderboek, des te blijer de baas. Een bouwbedrijf met een vol orderboek heeft een gezonde voorraad werk en ziet de nabije toekomst zonnig tegemoet. Als er plots een klant op de stoep staat met haast, dan mag hij voordringen, mits de haast gepaard gaat met een hoge betaalbereidheid. Blijft het orderboek langere tijd vol, dan vergroot het bouwbedrijf zijn capaciteit: meer machines, meer mensen (en als die schaars zijn, betalen we wat meer of halen we ze uit een buitenland).

Deze flexibiliteit van het bouwbedrijf, die zijn werkvoorraad bijstuurt met prijs- en capaciteitsaanpassingen, ontbreekt grotendeels in publieke sectoren. Wat hebben alle bovengenoemde wachtrijen gemeen? Ze zijn publiek. Het zijn overheidswachtrijen.

Kunnen die publieke partijen dan hun prijs en ­capaciteit niet aanpassen, zodat er wel een lekkere werkvoorraad is, zonder dat het te gek wordt? In theorie misschien, maar in de praktijk is dat lastig.

Een voorbeeld. Rechtbanken rekenen ‘griffierecht’. Op de site van de Raad voor de Rechtspraak staat een heel prijsmenu. Voor identieke diensten rekent de rechtspraak verschillende prijzen aan verschillende doelgroepen. ‘Onvermogenden’, zoals mensen met een laag ­inkomen daar worden genoemd, krijgen spectaculaire kortingen ten opzichte van anderen.

In theorie is het mogelijk de prijzen op de ­menukaart van de rechtspraak zo aan te passen dat de wachtrij als sneeuw voor de zon verdwijnt. Vooral het verminderen van de kortingen voor arme mensen zou de werkvoorraad snel kunnen terugdringen. Maar deze prijsflexibiliteit is al snel strijdig met andere maatschappelijke waarden, zoals gelijke toegang tot de rechtspraak.

Capaciteit aanpassen dan? Domweg meer rechters, meer politieagenten, meer bevoegde docenten? Ook dat is in publieke sectoren moeilijker dan in het bouwbedrijf. De directie van het bouwbedrijf maakt een som en neemt de beredeneerde gok: meer capaciteit, meer omzet, meer winst. Maar het geld dat nodig is voor capaciteitsuitbreiding in publieke sectoren komt uit Den Haag. En voordat die euro’s uit de schatkist terecht zijn gekomen op een Amsterdams politiebureau, een Midden-Nederlandse rechtbank, of de Jeugdzorg in Breda, zijn we minstens een jaar verder.

Voor publieke sectoren geldt daarom dat er altijd en langdurig twee onbevredigende toestanden zijn: óf inefficiëntie en overcapaciteit (denk ook aan opvangplekken voor asielzoekers), of een schreeuwend tekort – en dan zijn er dus wachtrijen.

Aan dit fundamentele probleem van publieke sectoren (prijsaanpassingen kunnen niet; capaciteitsaanpassingen duren lang) kunnen we niets veranderen. Het is de aard van het beestje. Katten vangen vogels; publieke sectoren zijn log. Het is zoals het is.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden