Het gevaar van verstikstoffing, verbraming en verbrandneteling

De bosbodem hoort te barsten van het leven van schimmels, wormen, aaltjes en kevers. In een groot deel van de Nederlandse bossen verstikt dit leven doordat er op de bodem een ondoordringbare laag bladeren en naalden ligt....

In het Buurtbosch bij Lunteren moet 20 centimeter blad worden weggegraven voordat de Veluwse zandbodem zichtbaar wordt. ‘Een bladlaag van een paar centimeter kunnen de ondergrondse organismen wel wegwerken, maar zo’n dikke strooisellaag niet’, zegt dr. ir. Jacqueline Baar van het onderzoeks- en adviesbureau Arcadis in Amersfoort.

Langs de weg staan veel brandnetels, en in de bosrand schieten de braamstruiken tot anderhalve meter hoogte op. Zulke stikstof minnende planten zijn er de oorzaak van dat Nederlandse bossen in rap tempo ‘verbramen en verbrandnetelen’, zeggen ecologen als Baar.

Een paar kilometer voorbij het Buurtbosch beheert het Gelders Landschap het Wekeromse Zand. Dit is een voorbeeld van hoe het ook kan, zegt Baar. ‘Hier is geplagd, er grazen koeien, en de hei wordt nog niet overwoekerd door dennenboompjes. ‘Dit is hei waar ook haarmos groeit, rood zwenkgras, buntgras, pilzegge en zelfs korstmos’, stelt Baar na enig onderzoek goedkeurend vast.

Het plaggen, het verwijderen van de bovenste bodemlaag, is echter in onbruik geraakt. Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen kozen vijftien jaar geleden voor natuurlijk bos. De mensenhand kwam er niet meer te pas, wat flink wat arbeidskosten bespaarde. De natuur mocht haar eigen gang gaan, dode bomen bleven liggen, evenals gevallen blad.

‘Dat zou nieuw leven aanjagen’, zegt Baar. Schimmels zouden dood hout afbreken, plaatsmaken voor vlinders en insecten, die weer vogels aantrekken. ‘Deze stam ligt hier nauwelijks te vergaan’, zegt ze, wijzend op een stuk boom dat nog redelijk intact is om haar theorie kracht bij te zetten. ‘Ik denk dat hij hier al jaren ligt.’

De natuurorganisaties beloofden met hun natuurlijke bos een grotere biodiversiteit. ‘Net als in mijn jeugd zouden er weer tapijten van bosanemonen komen’, zegt Jaap Dirkmaat van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap. ‘Dat is niet gebeurd. De flora en fauna gaan achteruit, en in bossen neemt de vogelstand af.’

De verklaring daarvoor is dat bomen uit balans zijn gehaald. Luchtvervuiling door uitstoot van ammoniak van varkensstallen, stikstof van auto’s en industriële processen heeft de kringloop in de Nederlandse bossen verziekt. Bomen groeien weliswaar goed van stikstof, maar in Nederland wordt er zoveel stikstof de lucht in geblazen, dat de natuur ontregeld is geraakt.

Door de overvloed aan dit nutriënt groeien bladeren en naalden harder. Dat leidt tot de eerdergenoemde dikke strooisellagen van 10 tot 20 centimeter op de grond.

Ook goedaardige ondergrondse schimmels zijn in de bossen sterk afgenomen. Deze mycorrhiza, die met hun schimmeldraden door de bodem heen groeien en in de herfst paddenstoelen vormen, geven voedsel als fosfor en stikstof aan de boomwortels en krijgen in ruil daarvoor suikers terug. Die suikers worden door de planten via fotosynthese uit koolstof gemaakt.

Hoe actiever de mycorrhizaschimmels zijn, des temeer suikers leveren de bomen, en als gevolg daarvan onttrekken de planten meer koolstof aan de atmosfeer. Wat weer nuttig kan zijn in de strijd tegen de opwarming van de aarde.

De natuurorganisaties zijn doorgeschoten, vinden Baar en Dirkmaat. Ze zouden het plaggen en sprokkelen weer ter hand moeten nemen, eventueel met vrijwilligers. Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer staan echter niet paraat met de schop. ‘Plat gezegd is het dweilen met de kraan open’, zegt Sander Wijdeven van Staatsbosbeheer. ‘Plaggen is een lapmiddel dat tijdelijk werkt zolang de oorzaak – de hoge stikstofdepositie – niet wordt weggenomen. Tien jaar geleden is drie hectare geplagd in Dwingeloo. De paddestoelen kwamen wel terug, maar de strooisellaag bouwt ook weer op.’

Staatsbosbeheer denkt wel na over het terugzetten van ecosystemen in de beginstand. Dat betekent bomen kappen voor stuifzandvlaktes. Deze eerste kale pioniersfase in de natuur geeft weer ruimte voor korstmossen. Daarna volgen grassen. Later verschijnen bosbes of heide en stekelvaren. In het laatste stadium van deze ontwikkeling nemen struiken en bomen het over.

Bij Natuurmonumenten huivert Harm Piek bij dit idee. ‘Terug naar het stuifzand gaat echt niet zo gemakkelijk.’ Natuurmonumenten heeft twee proeven gedaan met plaggen. ‘In Berkenheuvel bij Diever hoopten we op terugkeer van de korstmossen na het plaggen. Dat is niet gebeurd. Naast de grote stikstoflast spelen ook wateronttrekking en verdroging daarbij een rol. Wij zitten bovendien opgescheept met natuur op voormalige landbouwgronden, die na ruilverkaveling in ons bezit zijn gekomen. Die terreinen zijn sterk bemest, en vooral daar slaan de braamstruiken manshoog toe.’

Dirkmaat vindt dit weglopen voor de problemen. ‘Het bos is ziek, en we weten dat de ‘verstikstoffing’ een rol speelt naast andere factoren. Een patiënt wordt toch ook behandeld als de ziekte is vastgesteld? Behandeling blijft toch niet achterwege omdat er nog andere kwalen spelen?’

Dirkmaat en Baar vinden dat er creatief met snoeihout en strooisel moet worden omgegaan. Het snoeihout kan in de biomassacentrale. De natuurorganisaties zouden afspraken met de regionale energieleverancier moeten maken. Het strooisel kan na bewerking als compost dienen. ‘Het is toch vreemd dat we in de Baltische landen natuur zoals hoogveen afgraven en als compost invoeren, zodat Intratuin dit als tuinaarde kan verkopen? Kunnen we niet eens beginnen met strooisel uit Nederlandse bossen?

Harm Piek van Natuurmonumenten meent dat Dirkmaat wat al te rozig denkt over een terugkeer van oude bossen. ‘Niet alles wat vroeger goed was, is te herstellen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden