'Het gaat van flats flats flats, net als vroeger'

De stenen voor de renovatie van het Amsterdamse Centraal Station en de stadswal in Den Bosch komen van een kleine, gespecialiseerde steenfabriek. 'Het gaat een beetje van flats, flats, want zo ging dat vroeger ook.'

Als er voor een renovatie stenen uit de 19de eeuw nodig zijn, probeert Derck Zilverschoon dat productieproces zo precies mogelijk na te bootsen.Beeld Marcel Wogram

In steenfabriek Zilverschoon Randwijk in het Gelderse Heteren worden duizenden stenen gebakken, maar niet één is hetzelfde. Het afgelopen jaar leverde eigenaar Derck Zilverschoon tienduizend bakstenen af in Amsterdam, voor de verbouwing van het Centraal Station. Waarom zitten ze in Amsterdam te wachten op al die ongelijksoortige stenen?

Het heeft alles te maken met de renovatie van het station, dat tussen 1881 en 1889 werd gebouwd. Destijds waren er geen fabrieken die miljoenen identieke stenen van de lopende band lieten rollen. Stenen werden op ambachtelijke wijze gebakken, veel werkzaamheden werden met de hand uitgevoerd. Omdat het Centraal Station wordt gerenoveerd zijn er ouderwetse stenen nodig. Daarin is Derck Zilverschoon gespecialiseerd.

Naast de stenen voor het Centraal Station maakte hij de stenen voor de grachtmuren in Utrecht, de stadswal in Den Bosch en het jachtslot op het terrein van het Kröller-Müller Museum.

Industrieel erfgoed

Zilverschoon is pas 31, maar hij vertelt bevlogen over het gedateerde proces van stenenbaken. 'Dit is een super mooi vak. Net als met schilderen kun je spelen met kleuren en structuren', zegt hij als hij rondloopt op de fabriek die stamt uit 1839 en nu op de lijst van industrieel erfgoed staat.

In 1991 kwam het bedrijf in handen van zijn vader. Omdat die in 2010 een hartinfarct kreeg, moest de toen net afgestudeerde werktuigbouwkundige Derck helpen in het bedrijf van zijn vader. Na twee jaar als bedrijfsleider te hebben gewerkt, kocht hij de volledige inventaris over en begon een nieuw bedrijf op dezelfde plek.

Het verouderde terrein werd volledig gerenoveerd en nu produceert de fabriek elke dag zo'n drieduizend stenen. Het bedrijf zette afgelopen jaar ongeveer 700 duizend euro om. Die aantallen en bedragen zijn maar klein in vergelijking met moderne steenfabrieken. In de gehele keramische sector (met onder andere bakstenen, tegels en dakpannen) gaat 500 miljoen euro om. Zilverschoon Randwijk is de kleinste productielocatie van de 21 Nederlandse ondernemingen. Een steen kost bij Zilverschoon Randwijk gemiddeld 1,50 euro terwijl een moderne steen soms maar 30 cent kost.

Derck ZilverschoonBeeld Marcel Wogram

Profiel

Bedrijf
Zilverschoon| Randwijk

Waar
Heteren

Sinds
2012

Aantal werknemers
6

Jaaromzet
700 duizend euro

Zilverschoon heeft niks aan moderne techniek, daarmee bereikt hij niet het resultaat dat hij voor ogen heeft. Als er voor een renovatie stenen uit de 19de eeuw worden gevraagd, probeert hij dat productieproces zo precies mogelijk na te bootsen. Daarom komt zijn jongste machine uit de jaren vijftig.

Wie het terrein oprijdt, ziet eerst de hoge toren van de schoorsteen op de fabriek. Op het terrein staat de oven met twaalf kamers waar de stenen vroeger werden gebakken. Achter de oven liggen bergen met klei, de grondstof voor de stenen. In de fabriek staat een medewerker aan de lopende band waar ballen klei voorbijkomen. Nadat hij de klei van de band pakt, rolt hij de klei door een bak zand om hem daarna in een mal te duwen.

Als de klei uit de vorm komt, verschijnt een op het oog perfecte baksteen. Toch is die veel minder volmaakt dan een exemplaar uit een grote fabriek. Afhankelijk van de receptuur (hoeveelheid, water, zand en type klei) krijgt een steen van Zilverschoon na het bakken veel groeven en nerven.

Bovendien is de structuur van iedere steen anders omdat een mens iedere bal klei anders behandelt, in tegenstelling tot een machine dat een geautomatiseerd proces heeft. 'Het gaat een beetje van flats, flats. Want zo ging dat vroeger ook: als je die klei maar in dat vormpje kreeg, dan had je een steen gemaakt.'

In een ander vertrek worden de stenen zelfs nog extra 'aangetast' om het effect te versterken.

Groningse klei

Het productieproces bij Zilverschoon begint in veel gevallen als een klant naar de fabriek komt met een oude steen. Het is aan Zilverschoon de taak om die steen na te maken. Hij slaat een hoekje van de steen om te zien wat voor klei er is gebruikt. 'Veel huizen in Amsterdam zijn gebouwd met Groningse klei, dan gaan wij daar ook naar op zoek', zegt Zilverschoon.

Als een chef-kok bereidt hij de juiste receptuur voor de nieuwe steen. In een machine worden de ingrediënten gemengd en daarna worden ze met de hand gevormd en te drogen gelegd. Vervolgens worden ze gebakken in drie gasovens.

Zilverschoon is trots op zijn werk, maar het steekt dat hij de ouderwetse, op kolen gestookte, oven niet kan gebruiken. De oude oven is te vervuilend en bovendien commercieel niet interessant. 'Jammer, want kolen geven vieze metalen af. Dat heeft een mooi effect op de stenen.'

Zilverschoon wil over een paar jaar de omzet hebben verhoogd naar 1,5 miljoen euro. Daarvoor is hij bezig zijn product interessant te maken voor andere sectoren doelgroepen. Zo probeert hij zijn stenen aan de allerrijksten te slijten.

In tegenstelling tot grote fabrieken is Zilverschoon in staat maatwerk te leveren. Hij kan breedte, dikte, hoogte en kleur aanpassen naar de wensen van zijn klant. Moderne fabrieken kunnen niet afwijken van de standaardmaten voor één enkele klant. De productie zou moeten worden stilgelegd en de machines opnieuw worden ingesteld voor een paar duizend stenen. Dat is veel te duur voor de grote fabrieken, die honderdduizend stenen per dag produceren. Voor Zilverschoon is dat geen probleem. 'Nu is het vaak zo dat steenfabrikanten bepalen waar de architect mee werkt. Dat is bij ons andersom. Als er budget voor is, leveren wij.

'Afgelopen jaar hebben we de stenen voor een exclusieve villa in Zeeland geproduceerd. Die man wist precies wat voor stenen hij wilde. Hem maakte het niet uit of dat steentje nou 50 cent of 1,50 euro kostte.' Bovendien probeert Zilverschoon medefabrikanten te helpen als zij maar een kleine partij hoeven te produceren. 'Het gaat dan bijvoorbeeld om stenen in een afwijkende vorm of stenen in een bepaalde kleur. Zulke partijen zijn te klein om hun totale productie voor te onderbreken.'

Voorlopig is 80 procent van de stenen van Zilverschoon bestemd voor de restauratie van oude gebouwen. 'Je ziet dat de gebouwen uit de achttiende eeuw nu zo'n beetje zijn gerenoveerd en dat we zijn aanbeland in de 19de eeuw. Voor ons is er nog genoeg kans om te groeien.'

Tijdens de productie probeert Zilverschoon altijd het uiteindelijke gebouw in gedachten te houden. 'Het Centraal Station van Amsterdam, daar komt iedereen wel eens langs. Het is toch mooi dat mijn stenen daar liggen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden