INTERVIEW

'Het gaat niet alleen om vast of flex, maar ook om respect'

De flexibilisering van de arbeidsmarkt is doorgeschoten, zegt hij. Zijn nieuwe wet moet daar verandering in brengen. 'Het gaat niet alleen om vast of flex, maar ook om respect.'

Minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken in zijn werkkamer op het ministerie. Beeld Freek van den Bergh

We zijn bezig met groot onderhoud van de spelregels rond werk. Twintig jaar zijn de spelregels rond flexwerk niet veranderd, zeventig jaar zijn de regels rond ontslag niet wezenlijk veranderd. Van middenmoter in flexibiliteit is Nederland doorgeschoten naar koploper. Er is veel onzekerheid gekomen, waardoor mensen waardering en respect missen en 's nachts wakker liggen of ze de volgende dag of week nog werk hebben en de huur kunnen betalen. Dat is de veramerikanisering van de arbeidsmarkt. Daarin komt nu een kentering. Het ontslagrecht wordt eerlijker, de flexibiliteit wordt aan banden gelegd. En in Europa zijn we bezig de uitwassen van het vrij verkeer van arbeid aan te pakken', zegt Lodewijk Asscher.

De PvdA-minister van Sociale Zaken legt nog eens het belang uit van zijn Wet werk en zekerheid. Op 1 juli wordt het grootste deel daarvan van kracht. Vrijwel iedereen in de werkzame leeftijd krijgt ermee te maken. De spelregels voor flexwerk en ontslag veranderen en met ingang van volgend jaar wordt de uitkering bij werkloosheid stapsgewijs ingekort.

De vraag is waar Asscher naar streeft. Hoe moet de arbeidsmarkt er in 2030 uitzien? Het antwoord begint met een geloofsbelijdenis over het belang van werk. Asscher formuleert omzichtig, want als minister spreekt hij namens het hele VVD-PvdA-kabinet. 'Werk betekent ongelooflijk veel voor mensen: in sociaal opzicht, voor hun ontplooiing en bestaanszekerheid. Maar werk gaat enorm veranderen. Wil je die veranderingen opvangen door alleen op kosten te letten, dan ga je concurreren met China, met robots, met Bulgaren. Dan hebben we straks geen sociaal stelsel meer en alleen acht miljoen zzp'ers en flexwerkers. Of willen we dat mensen zich gekend voelen, bestaanszekerheid hebben en het werk van de 21ste eeuw aankunnen? Ik kies voor dat laatste.

'Daarin staan we niet alleen. In de VS is discussie over minimumloon losgebarsten, of het niet te laag is. Frankrijk gaat flexibilisering een halt toeroepen. In Duitsland is het minimumloon ingevoerd. In het Verenigd Koninkrijk, met een conservatieve regering, staat het nulurencontract ter discussie. Flexibilisering was het antwoord op globalisering en robotisering. Maar steeds meer mensen hebben het gevoel: mijn bestaanszekerheid is minder. Ik weet niet of ik mijn huur wel kan betalen, hoe het met mijn gezin moet als mij iets overkomt. De risico's zijn bij de individuele flexwerkers en zzp'ers neergelegd. Dat is niet de manier waarop je welvaart kan behouden en waarop je een samenleving bouwt.'

Heeft Europa die trend niet versterkt met het vrij verkeer van arbeid?

'Het vrij verkeer is een successtory, het heeft de Europese Unie veel gebracht. Maar het is te veel een bokaal die opgepoetst in de vitrine staat. Je moet ook oog hebben voor de negatieve gevolgen van het vrij verkeer van werknemers.'

Zodra het kon, kwamen hordes Polen, Roemen, Bulgaren om hier voor een appel en ei aan de slag te gaan.

'De manier waarop EU-regels en het Europese systeem werken is: organiseer concurrentie op arbeidskosten. Laten we het tegen de Chinezen opnemen en mensen nog verder onder het minimum drukken. Dat is een race to the bottom. Zeven belangrijke landen zeggen nu: dit ondergraaft de Europese gedachte. Dat is: vrede en veiligheid, voedselzekerheid, welvaartsgroei. Dat laatste gaat nu mis. Nu wordt de bestaanszekerheid van velen aangetast omdat anderen bereid zijn hier voor een veel lager loon te werken. Vrij verkeer houdt alleen z'n kracht als de spelregels eerlijk zijn. Gelijk loon voor gelijk werk. Uitwassen ondergraven de Europese gedachte.

U wilt ook de trend van minder vaste banen, meer flexwerk en meer zzp zelfstandigen zonder personeel stoppen?

'Mensen worden onzeker van het feit dat ze van contractje naar contractje moeten. Dat is echt veel wijder verbreid dan men ooit gewild zou kunnen hebben. Waarom zou de juf die elk jaar op dezelfde school lesgeeft geen vast contract kunnen hebben? Dat hele denken waarbij alleen de kosten van werk voorop staan heeft grote delen van de arbeidsmarkt besmet, terwijl je wilt dat mensen met hart en ziel voor een vak kiezen, zich daar goed in voelen en daar beter in worden.

'Het gaat me niet eens om de contractvorm, het gaat me om onzeker werk versus waardering en respect. Dan kunnen mensen veel meer zelf kiezen. De keus is niet ouderwets vast of flex, maar: wil je kwaliteit in het werk, waardering voor mensen, wil je respect, dat mensen het gevoel hebben dat ze erbij horen. Of beschouwen we werknemers alleen als kostenpost.'

Jongeren krijgen nu nauwelijks een vaste baan. Wie zegt dat dat niet verder doorgaat?

'Het doel van de Wet werk en zekerheid is de waarde van werk voorop stellen. Er zal altijd flexibiliteit zijn, maar dat kan ook binnen een bedrijf georganiseerd worden. Er is ook geen contractvorm verboden. De wet gaat er ook van uit dat mensen eerst tijdelijk ergens werken, in allerlei vormen. Maar na verloop van tijd moet je ook perspectief krijgen op een vaste baan.'

Dat lijkt niet te gebeuren.

'De wet is nog niet van kracht.'

Werkgevers lopen erop vooruit door flexkrachten te ontslaan; zie ING en overheidsdiensten als DUO.

'Niet iedereen krijgt uiteindelijk een vaste baan, straks ook niet. Maar ik zie ook mooie voorbeelden. De nieuwe bouw-cao is een belangrijke doorbraak. Maar je ziet ook strategisch gedrag van werkgevers. Zij hebben bewust de keuze gemaakt: ja, we willen flexibiliteit behouden maar we willen ook dat het niet alleen gebruikt wordt als een goedkope vervanging voor vast werk.'

Zijn ING en DUO dan een laatste stuiptrekking van de oude wet?

'Nee, het is een strijd, en die is met deze wet niet zomaar beslecht. Deze wet kan ook nooit het enige zijn. Zo is de wet tegen schijnconstructies ook net van kracht geworden. Maar ik wil ook kijken hoe we werkgevers tegemoet kunnen komen. Door de lasten op arbeid te verlagen, door te zorgen dat kleine werkgevers niet zo kopschuw zijn om mensen in dienst te nemen. Debat helpt ook. Bij ING voelden ze dat ze aan hun klanten en werknemers niet konden uitleggen dat ze tientjes gingen beknibbelen op uitzendkrachten. Post NL heeft een grote beweging gemaakt in de discussie over hoe je omgaat met zelfstandigen door pakketbezorgers in dienst te gaan nemen. Bij DUO krijgen dertig payrollers alsnog een vast contract.'

Komt er na 1 juli een ontslaggolf omdat het ontslag goedkoper wordt?

'Ik denk het niet. Straks krijgt iedereen bij ontslag een transitievergoeding, maar de bescherming blijft hetzelfde. De werkgever moet nog steeds uitleggen waarom hij iemand wil ontslaan. Of iemand disfunctioneert en dan moet er een dossier zijn, of er moet worden aangetoond dat het economisch niet meer kan. Ik heb altijd gezegd: je moet mensen beschermen tegen willekeur. Ik heb nooit ingezien waarom nou de ene groep een, anderhalf, twee keer een maandsalaris per dienstjaar meekrijgt en de andere groep nul, zoals de afgelopen jaren het geval was.'

We hebben het nog niet gehad over de paarse olifant. U wilt de flexibilisering een halt toeroepen, maar daar zijn de zzp'ers. FNV-voorzitter Ton Heerts voorziet dat de aanhoudende groei van het aantal zzp'ers de verzorgingsstaat ondermijnt. Daar verandert deze wet niets aan.

'De discussie over zzp'ers verdient nuance. Ik denk dat het onderscheid tussen zzp'ers en werknemers nu heel groot is en dat mensen straks veel autonomer zullen kiezen om een tijdje als zelfstandige of ondernemer te werken en een tijdje als werknemer. Door nu te praten over dé zzp'er gaat elke discussie mis. Want het gaat over de geweldig goed verdienende consultant maar ook over de fotograaf, de pakketbezorger, de juf, de thuishulp en de piloot, de pay to fly-zzp'er.

'Maar het zzp-schap mag niet gebruikt worden om bedrijfsrisico's af te wentelen op een individu, zoals nu soms gebeurt. Ondernemerschap moet echt ondernemerschap zijn, geen verkapte ontsnapping aan normale contractuele verplichtingen.

'Mensen die als ondernemer nauwelijks kunnen rondkomen, zou je makkelijker toegang moeten bieden tot collectieve voorzieningen, zoals een verzekering tegen arbeidsongeschiktheid of meedoen aan een pensioenfonds. Niet verplicht, maar er is wel enorme behoefte aan. Er is een volksverzekering geweest die iedereen een uitkering gaf bij arbeidsongeschiktheid en een wet speciaal voor alle zelfstandigen. Daar kunnen we elementen van gebruiken.'

Veel mensen worden door hun werkgever in een zzp-constructie geholpen onder het motto: 'joh, dit is goed voor jou'. Zij verliezen zekerheden: pensioen, WW, arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Daar kunt u iets aan doen.

'Als iemand het minimumloon verdient, is de werkgever veel meer kwijt door werkgeverslasten. Als de werknemer zelfstandige wordt, steekt de werkgever het voordeel in eigen zak. Dan ontstaan schijnzelfstandigen die moeten kiezen tussen lage tarieven of werkloosheid. Het kabinet werkt aan strengere controle op die schijnzelfstandigheid. Tegelijk willen we de werkgeverslasten voor laagbetaalden verlagen.'

In twintig jaar is de sociale zekerheid enorm versoberd. Toen ontsloegen grote bedrijven, Philips voorop, duizenden mensen op hun 54ste, die een riante uitkering kregen en daarna volledig pensioen. U verkort de WW-duur tot maximaal twee jaar en dat is het. Zelfs de pensioendatum is onzeker. Dragen de versoberingen ook niet bij aan de onzekerheid op de arbeidsmarkt?

'Je kunt je afvragen hoe solidair die regelingen van twintig jaar geleden waren. De WW wordt korter, maar internationaal gezien hebben we nog steeds een goede regeling. Dat geldt ook voor de AOW. We moeten kiezen. Door die aanpassingen hebben we ook in de toekomst in Nederland de beste zorg voor iedereen, rijk of arm, en goed onderwijs voor iedereen.'

Nieuwe spelregels Wet werk en zekerheid (Wwz)

Ontslag per 1 juli 2015
De wet schrijft voor wanneer ontslag via UWV of kantonrechter gaat. Iedereen krijgt een transitievergoeding.

Flexwerk per 1 juli 2015
Verbetering rechtspositie flexwerkers door maatregelen die oneigenlijk en langdurig gebruik van flexibel werk ontmoedigen.

Werkloosheidsuitkering WW
De maximale duur van de WW wordt tussen 1 januari 2016 en januari 2019 stapsgewijs verkort van 3 jaar en 3 maanden tot 2 jaar.

Werkloosheidsuitkering WW per 1 juli 2015
Werken wordt aantrekkelijker voor WW'ers. Verdiensten worden maandelijks verrekend met de uitkering.

Wet aanpak schijnconstructies
De hoofdaannemer is aansprakelijk voor arbeidsrelaties bij onderaannemers.

volkskrant.nl/economie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden