Reportage

Het erfgoed vaart voorgoed uit

Wat zou Nederland zijn zonder zijn varend erfgoed? Misschien moeten we er vast aan wennen, want een historisch schip bezitten wordt steeds lastiger.

Katwijker (1909, 26 meter), vraagprijs € 152.500. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Katwijker (1909, 26 meter), vraagprijs € 152.500.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

In de oude haven van Rotterdam zien ze het gebeuren. In een paar maanden tijd zijn drie historische schepen verkocht, allemaal naar het buitenland. Het beurtschip Pax ligt er nog, maar binnenkort komen een paar Engelsen dat ook halen.

Historische schepen zoals kotters, tjalken, vrachtschepen en sleepboten verdwijnen in hoog tempo uit Nederland, zo blijkt uit cijfers van scheepsmakelaars in Nederland. Het gaat om zo'n honderd schepen per jaar.

Martine van Lier aan boord van haar schip ss Neeltje in het Haringvliet bij de Oudehaven van Rotterdam. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Martine van Lier aan boord van haar schip ss Neeltje in het Haringvliet bij de Oudehaven van Rotterdam.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Stille ramp

Volgens Martine van Lier van de Federatie Varend Erfgoed Nederland (FVEN) voltrekt zich een stille ramp, want de schepen horen bij Nederland als tulpen en molens. 'Bedenk hoe Sail Amsterdam deze zomer zou zijn zonder het varend erfgoed. Het zou niets meer voorstellen.' Ze pleit ervoor dat de klassieke schepen speciale erkenning krijgen in de vernieuwde erfgoedwet, die vandaag in de Tweede Kamer wordt besproken.

Het Nederlands 'varend erfgoed' - schepen van meer dan vijftig jaar oud - bestaat uit zo'n zesduizend schepen. Vooral de 2.500 schepen langer dan 20 meter zijn gewild in het buitenland, omdat die geschikt zijn als woonschip.

De Engelse scheepsmakelaar Richard Weldon haalde al driehonderd Dutch barges Het Kanaal over. De klippers, dekschuiten en steilstevens liggen nu in de buurt van Londen, aan de Theems of de Medway. 'De huizenprijzen zijn hier astronomisch. Het is voor ons heel voordelig om een schip uit Nederland te halen en op het water te gaan wonen.'

Eenmaal aangemeerd varen de meeste schepen niet meer. Dat is vloeken in de kerk voor erfgoedstrijders als Van Lier. 'Je moet blijven varen om de motor goed te houden.'

'Luxe motor' (1931, 28 meter), vraagprijs € 290.000. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
'Luxe motor' (1931, 28 meter), vraagprijs € 290.000.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Regelgeving

Wat de exodus van de schepen veroorzaakt, daarover verschillen de meningen. Van Lier legt vooral de schuld bij de regelgeving. Daardoor zouden veel geïnteresseerden in Nederland bij voorbaat de moed verliezen.

Voor oude schepen langer dan 20 meter gelden in Nederland nagenoeg dezelfde milieu- en veiligheidseisen als voor de beroepsvaart. Zo moet met het oog op de veiligheid een schip 10 kilometer per uur kunnen halen. 'Schepen met een zijschroef of een motor met gering vermogen halen dat al niet', aldus Van Lier.

De Europese lidstaten overwegen om vanaf 2015 de eisen te verzwaren, met een minimumsnelheid van 13 kilometer per uur voor de grote vaarroutes. 'Veel schepen zullen dan een nieuwe motor moeten installeren. Daarmee gaat de historische waarde verloren.'

Ligplaatsen zijn schaars

Scheepsmakelaars wijzen op een andere oorzaak. Sinds 2001 hebben booteigenaren alleen recht op hypotheekrenteaftrek als ze de beschikking hebben over een door de overheid erkende, overdraagbare ligplaats. En die zijn schaars. 'Als er al eentje vrijkomt, komt er vaak een woonark', aldus scheepsmakelaar Ties van Os. In 2001 ging zo'n 17 procent van zijn totale verkoop de grens over, in 2013 was dat gegroeid tot 44 procent.

Makelaar Jitse Doeve bevestigt die trend. 'De banken zijn de regels de laatste jaren nog strenger gaan interpreteren. Zonder vaste ligplaats krijg je zelfs geen hypotheek meer.'

Naast de financiële drempel denkt Van Os dat jongeren anno 2015 terugschrikken voor het eigenaarschap. 'Je bent zo een paar weken per jaar kwijt aan het klussen. Ze beginnen er niet meer aan.'

Zo nu en dan verliest Nederland zelfs een historisch topstuk. Zo werd vorig jaar de oudste nog varende stoomsleper in Europa, het ss Rosalie, aan een transportmuseum in Istanbul verkocht. Extra pijnlijk was dat de stoomsleper net was opgeknapt met geld van het Mondriaanfonds.

Exportverbod

Minister Bussemaker (Cultuur) schreef de Tweede Kamer nadien dat ze de verkoop niet had kunnen tegenhouden. De monumentenwet geldt alleen voor onroerende zaken. Daarnaast bestaat er weliswaar een lijst met beschermde roerende objecten die niet zomaar geëxporteerd mogen worden maar daarop staan geen schepen.

Volgens de FVEN is een exportverbod niet de oplossing. 'Het achterliggende probleem, de te strenge regelgeving, wordt er niet mee opgelost', zegt Martine van Lier. Als historische schepen in de erfgoedwet erkend worden, moet het makkelijker worden ontheffing te krijgen.

SP-Kamerlid Jasper van Dijk vindt dat de minister zich er te gemakkelijk van afmaakt. 'Voor oldtimerauto's gelden ook aparte regels. Bussemaker moet met andere ministeries in gesprek om te zien hoe het varend erfgoed ontzien kan worden.'

Lijst met topschepen

Een woordvoerder van de minister wil niet vooruitlopen op het debat van vandaag, maar wijst erop dat het ministerie met de FVEN in gesprek is over knelpunten in de regelgeving.

De Engelse scheepsmakelaar Weldon vindt dat er op zijn minst een lijst moet komen met beschermde topschepen. Die is er in zijn land ook. 'Nederland heeft een fantastische scheepstraditie, maar jullie zijn hem wel aan het kwijtraken.'

Volgens Van Os is het iets minder dramatisch. 'Van de echt waardevolle museale schepen zijn er maar een handvol aan het buitenland verkocht. En voor de overige schepen kunnen ze in Frankrijk en Engeland ook goed zorgen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden