Het einde van de microwinkel

Grote winkelketens hebben hun weg gevonden naar de Turkse economie. Ze dreigen de pittoreske winkeltjes te verzwelgen. 'De uitkomst ligt vast....

Door Eric Outshoorn

Een glimmende zuil van roodachtig marmer en glas, met het strenge hoofd van Mustafa Kemal Atatürk, ontsluit als het ware de wijk. De gelijknamige voetbalclub is wereldberoemd, maar Besiktas in Istanbul is vooral een drukke wijk waar wonen en werken in elkaar overlopen.

Wie een zijstraat inslaat, belandt al snel in een typische woonwijk met een gevarieerd winkelbestand. Naast openluchtmarkten en een aantal middelgrote buurtsupers, is er een keur aan de traditionele kleine winkeltjes.

De eigenaren zetelen op tweeënhalve vierkante meter vloeroppervlak, soms ietsje meer. Het assortiment ligt opgetast tot het plafond. Vaak moet een klant even wachten tot zijn voorganger het pand heeft verlaten, voordat hij naar binnen kan.

Het assortiment is uiteenlopend. De een verkoopt sigaretten, water, blikjes fris, nootjes, telefoonkaarten en pikante plaatjes. Bij de ander kun je terecht voor schoonmaakmiddelen in alle soorten en maten. En in een derde lijk je verzeild geraakt bij een minikruidenier, waar Halk Ekmek (gesubsidieerd volksbrood voor de armen) wordt verkocht.

Maar het traditionele winkeltje wordt bedreigd, elk jaar zijn er minder. In Nederland verdwenen in de jaren vijftig en zestig de meeste kleine winkeltjes, op een paar na die zich wisten te specialiseren. Daarna volgde het echec van kleinere supermarktketens als De Gruyter en Simon de Wit.

In Turkije verloopt dit proces niet veel anders, zij het op aanzienlijk grotere schaal, zeker nu binnen- en buitenlandse ketens hun weg weten te vinden naar de Turkse consument. Sinds de voorzichtige liberalisering, die is ingezet onder druk van de Europese Unie en het spectaculaire economisch herstel na de financiële crisis in 2001, is de Turkse markt aantrekkelijk geworden voor buitenlandse bedrijven.

Buitenlanders als het Franse Carrefour, het Duitse Metro en het Britse Tesco knokken met binnenlandse ondernemingen als Kiler, Bim en Migros om de gunst van de consument. De kleine winkelier wordt tussen al dit geweld onherroepelijk vermalen.

Dat geldt ook voor de nerinkjes in Besiktas en voor de eigenaar van het minizaakje op Cumhuriyet Caddesi, de Straat van de Republiek ten oosten van het centrale Taksimplein.

'Ik moet twee miljoen vragen voor een blikje fris, terwijl de supermarkt Bim even verderop één miljoen vraagt', zegt hij. Niet alle Turken zijn al gewend aan de nieuwe lira, die een miljoen oude lira's waard is. Gelukkig voor hem is er een flinke bushalte in de buurt. Chauffeurs en reizigers kopen de proviand voor onderweg. Ook het naburige ziekenhuis levert wat extra klandizie op. Speciaal voor de bezoekers zijn grote flessen Turkse eau de cologne verkrijgbaar.

In Besiktas liggen aan één straat vier of vijf winkeltjes die in een dodelijke concurrentiestrijd zijn verwikkeld met drie supermarkten: een IsMarket, een BIM en een Migros. 'En de uitkomst ligt vast', sombert Recep van de zaak Pelin Temizlik: 'Wij gaan het niet redden.'

Recep verkoopt alles voor de grote schoonmaak. Hij heeft een ongeëvenaarde hoeveelheid doekjes, borstels, emmers en zwabbers in zijn zaak weten te proppen. Tegen een wand staan een stuk of zeven plastic jerrycans met felgekleurde, vloeibare schoonmaakmiddelen. Pittoresk? Zeker. Handig? Tja.

'Sinds de liberalisering van de markt is het steeds moeilijker geworden. Zij mogen tegenwoordig alles verkopen', zegt Recep terwijl hij met zijn hoofd naar de IsMarket knikt. Hij exploiteert zijn bedrijfje al een jaar of tien. Of hij er over vijf jaar nog zit? 'Tja, wie zal het weten', zegt Recep schouderophalend. 'We moeten ons specialiseren, dat is onze enige kans. Maar nu werken we elkaar alleen maar tegen.'

De supermarkten hebben een belangrijk voordeel van de kleine winkels kunnen elimineren. Die hadden een eeuwenoude, sociale vorm van klantenbinding: het kopen op de pof. Nu wordt de oude klandizie in toenemende mate weggelokt door het grootschalig uitgeven van creditcards.

Een positieve uitzondering vormt fruitwinkel Ihlamnur Manavi, zegt de eigenaar terwijl hij wat bananen afweegt. Trots zegt hij dat al zijn fruit Turks is, behalve de bananen dan. 'Ik zit hier al achttien jaar. Last van die supermarkten heb ik niet. Zij hebben hun klanten en ik de mijne.'

Tegenover Manavi zit de kruidenierswinkel Saray Gide. De eigenaar weet wel beter: hij en zijn collega's zijn gedoemd. 'Ik zit hier tien jaar. Ik kan het niemand aanraden nu nog een winkel te beginnen. Er zitten drie supermarkten om ons heen. Hoe kan een kip nu naast een vos wonen?'

Aan de Aziatische kant van Istanbul staat het hoofdkantoor van een van die vossen: Migros. Het flinke gebouw, uiteraard naast een Migros-supermarkt, valt wat weg tussen de 25 verdiepingen hoge woontorens van de redelijk welvarende middenklassewijk Kadiköy.

Het supermarktconcern komt voort uit een joint venture in 1954 van het Zwitserse Migros en de gemeente Istanbul. Sinds 1975 is Migros Türk een zelfstandig beursgenoteerd bedrijf, waarvan de meerderheid van de aandelen in handen is van de Turkse multinational Koç.

Dr. Haluk Yükler is coördinator Internationale Investeringen bij Migros. Hij beaamt wat alle kleine winkeliers eerder op de dag hebben gezegd. 'Maar het is te makkelijk om te zeggen dat de grote, mondiale spelers de kleintjes wegdrukken. De economie zit sinds de monetaire crisis weer in de lift. Dat heeft ook voor de detailhandel grote gevolgen. Het is een niet aflatend proces van transformatie, zeker mentaal. En ook dat brengt de kleintjes in de problemen.'

Yükler zegt dat er sprake is van een evolutie. 'Sinds 2000 zijn er zeker 120 duizend winkeltjes verdwenen. In streken als Centraal-Anatolië gaat het nog een stuk langzamer, maar ook daar is de trend zichtbaar. Jaarlijks verdwijnt er ongeveer 2 procent, maar dat percentage zal onherroepelijk groeien.'

De Turkse consument gedraagt zich niet anders dan de Nederlandse. Er wordt gekozen voor de laagste prijs en ook de gewone Turk prefereert het zogeheten one stop shopping. De klant hoeft dan niet langer zes winkels af te lopen om zijn dagelijkse boodschappen bijeen te garen.

Migros-man Yükler onderstreept dat er ook verschillen zijn tussen de situatie in West-Europa en Turkije: 'De markt hier is echt compleet anders. In West-Europa is het marktaandeel van de georganiseerde detailhandel 60 à 70 procent, in Turkije ligt dat op 35 procent.'

Migros heeft het zelfs aangedurfd te investeren in het roerige zuidoosten van Turkije. In de grootste stad daar, Diyarbakir, is een paar jaar geleden een ultramoderne winkel verrezen, waarvan je je niet kunt voorstellen dat een modale Turkse Koerd zich daar een rondje boodschappen kan veroorloven. 'We bieden er een modern en hygiënisch assortiment', vindt Yükler, die meldt dat Migros intussen al drie zaken in Diyarbakir heeft geopend.

'Natuurlijk loopt het minder dan bijvoorbeeld in Istanbul, maar je moet ergens beginnen. Ook de concurrentie durft het aan om daar zaken te openen. Kijk, de Irak-oorlog heeft er stevig ingehakt, maar in principe staan er genoeg ondernemers klaar om daar te investeren. Mensen zullen altijd moeten eten, tenslotte. Alleen de recente acties van de PKK (de Koerdische afscheidingsbeweging, red) bemoeilijken dat proces.'

Dus ook daar zullen de kleine winkeltjes op den duur verdwijnen. Onvermijdelijk, denkt Yükler. Overigens klopt het beeld van de grote slokop die alle kleintjes opvreet, niet echt, vindt hij.

Volgens Yukler is 50 procent van de Turkse economie grijs: 'Ondernemers op openluchtmarkten, straatverkopers en sommige eenmanszaakjes betalen geen belasting. Dat is oneerlijke concurrentie'

Hij haast zich daarbij te zeggen dat grote jongens als Migros natuurlijk veel lagere prijzen kunnen bedingen bij hun toeleveranciers. Die lagere prijzen berekenen ze vervolgens door aan de consument, waardoor die vaker naar de supermarkt zal gaan en het kleine winkeltje links zal laten liggen.

Dat betekent einde verhaal voor de meesten van Receps collega's. De vos zal de kip niet alleen te slim af zijn, hij zal haar ook opeten.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden