Het bonusdebat slingert van links naar rechts

Bonussen zijn in een razend tempo aan een comeback bezig

Nog niet zo lang geleden waren bonussen de perverse prikkel die bankiers tot de bankencrisis hadden verleid. Maar sinds deze week zijn ze weer helemaal oké.

PvdA-leider Asscher: 'De stapel wetenschappelijke literatuur over het perverse effect van bonussen is metershoog. Dat moet je gewoon niet willen.' Foto anp

In twee dagen tijd is het grootste financiële taboe van het decennium in Nederland gesloopt: de bonusnorm. Hoe heeft het debat daarover zo snel kunnen omslaan?

26 juni 2017: de ommezwaai

PvdA-leider en vicepremier Lodewijk Asscher moet het toegeven: de rechtse directe die werkgeversvoorman Hans de Boer maandag uitdeelde is 'perfect getimed'. 'Bonussen killen of banen binnenhalen', opent De Telegraaf die ochtend in chocoladeletters. In het bijbehorende interview mag De Boer gehakt maken van het strenge bonusplafond - maximaal 20 procent van het jaarsalaris, in plaats van 100 procent zoals in de rest van Europa.

De Boer spreekt van 'symboolwetgeving'. Uit vertrouwelijke gesprekken met grote internationale banken als JP Morgan en UBS weet hij dat het Hollandse bonusmoralisme 17 duizend arbeidsplaatsen kost en minstens een miljard aan extra belastinginkomsten. Asscher noemt het nattevingerwerk - 'die banen ga ik stuk voor stuk tellen' - maar Den Haag lijkt om. Een PvdA-motie om niet te morrelen aan de bonusregels wordt dinsdag verworpen. 'VNO-NCW wist dat wij als PvdA nooit akkoord zouden gaan met een versoepeling. Dat je zoiets dus met een nieuw kabinet moet regelen', blikt de demissionaire minister van Sociale Zaken terug. 'Daarbij hebben ze handig gebruikgemaakt van de formatiebesprekingen om ook de ChristenUnie mee te krijgen.'

Hans de Boer, voorzitter VNO-NCW. Foto anp

15 september 2008: aan de afgrond

Met een kartonnen doos in de hand lopen de voormalige masters of the universe naar buiten. Hun bank, Lehman Brothers, is zojuist omgevallen. De schok doet in de daaropvolgende weken de wereldeconomie op haar grondvesten trillen. Ineens lijkt alles bespreekbaar: van een belasting op financiële transacties tot de nationalisatie van de complete bankensector. 'Het rauwe kapitalisme is dood', constateert zelfs de rechtse Amerikaanse minister van Financiën Henry Paulson.

2009-2015: 'Toedeledoki, ga dan'

'Niet marktfalen, maar menselijk falen' ligt ten grondslag aan de crisis, schrijft minister-president Jan Peter Balkenende in een opiniestuk. Zijn analyse tekent de omslag in het crisisdebat. De kapitalismekritiek maakt plaats voor morele verontwaardiging over graaiende bankiers. Hoewel banken talrijke maatregelen krijgen opgelegd - zo moeten ze voortaan meer eigen kapitaal aanhouden - spitst het publieke debat zich vanaf dat moment toe op de bonussen. Die werken roekeloos gedrag in de hand.

Toeval of niet, het calvinistische Nederland loopt hierbij internationaal op de troepen vooruit. Uiteindelijk wordt in 2015 met een overweldigende meerderheid de strenge bonuswet aangenomen. Alleen de VVD is kritisch, maar zelfs Rutte haalt op een partijcongres hard uit naar bankiers die zeggen dat ze in het buitenland meer kunnen verdienen: 'Toedeledoki, ga dan, en zoek die baan in Londen.'

2016: Brexit, en dan?

Chris Buijink wijst door het raam van zijn kantoor naar buiten, waar de Amsterdamse Zuidas zich uitstrekt. 'Denk nou niet dat daar straks wolkenkrabbers van Goldman Sachs of JP Morgan staan', zegt de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken eind november. Natuurlijk hoopt hij dat buitenlandse banken na de Brexit, waartoe de Britten eerder die zomer hebben besloten, voor Amsterdam kiezen.

Toch waarschuwt hij voor al te hoge verwachtingen. 'Wij hebben van begin af aan gezegd: een Nederlandse kop op Europese regels zetten, dat is niet slim. Maar het bonusplafond is nu eenmaal een politiek feit', constateert hij berustend.

Hoe anders zijn de reacties in het buitenland. De Fransen beloven 'de rode loper uit te rollen' voor de City-bankiers. In Duitsland gaan stemmen op het strenge ontslagrecht te versoepelen. Nederland past voor zo'n schoonheidswedstrijd. Op 6 juli 2016 heeft de Tweede Kamer opnieuw een motie aangenomen 'dat het onwenselijk is om buitenlandse bedrijven te lokken met de belofte van een flexibel bonusbeleid'. CDA en D66 stemmen vóór.

14 januari 2017: 'Dit doen we normaal nooit'

De Amsterdamse wethouder Kajsa Ollongren zet in een interview met de Volkskrant vraagtekens bij de bonuswetgeving (+). 'Het is onverstandig om in ons eentje strenger te willen zijn dan Europa. Dat doen we normaal nooit!' Haar opmerkingen lokken een stortvloed aan woedende reacties uit. De gemeenteraad in de hoofdstad roert zich, via sociale media klinkt ook vanuit haar eigen D66-achterban gemor. Kritiek op het Nederlandse bonusplafond is en blijft taboe - toch?

Deze week: symboolpolitiek?

De werkgeverslobby weet haar momenten te kiezen. Terwijl de publieke opinie zich opwindt, voert werkgeversorganisatie VNO-NCW naar eigen zeggen 'in het diepste geheim' gesprekken met een aantal internationale grootbanken. De afgelopen weken zou die interesse concreter zijn geworden. Tel dat op bij de formatiebesprekingen en de dreiging van een PvdA-motie die de bonusregels in beton wilde gieten, en het moment om naar buiten te treden is gekomen.

Chris Buijink van de Vereniging van Banken is tevreden. 'Het gaat ook om het signaal dat je met zo'n extra strenge bonusnorm afgeeft aan buitenlandse banken en fintech-bedrijven. Die denken: zijn we wel welkom? In de politieke constellatie van vorig jaar was de bonuswet een voldongen feit. Maar deze week hebben we gezien dat het denken in politiek Den Haag niet stil staat. Dat lijkt mij verstandig.'

Niet iedereen is daarvan overtuigd. Eerst spitste de bankenwoede zich toe op verontwaardiging over de bonussen. Nu wordt ook dat afgeschreven als symboolpolitiek. PvdA-leider Asscher: 'Het is een van tweeën. Die wetgeving kan niet louter symbolisch zijn en toch 17 duizend banen kosten. De stapel wetenschappelijke literatuur over het perverse effect van bonussen is metershoog. Dat moet je gewoon niet willen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.