Heineken in Afrika - niet zo fraai als Rutte beweert

Als de Congolese president Joseph Kabila op bezoek gaat in de havenstad Boma, dan logeert hij in een villa met zwembad van Heineken.

Beeld Hollandse Hoogte

Zit de regering van Burundi krap bij kas, dan klopt ze aan bij Heineken, de grootste melkkoe van het land, om alvast een belastingvoorschot los te peuteren.

En na de moord op eerst de Burundese president Ndadaye en later zijn opvolger Ntaryamira, lagen hun lichamen opgebaard in een Heineken-koelcel, tussen de frisdrankconcentraten.

Heineken is in Afrika zo sterk verknoopt met de politieke elite dat de bierbrouwer in een permanente spagaat zit tussen geld en geweten, beschrijft journalist Olivier van Beemen in zijn vrijdag verschenen boek Heineken in Afrika.

Opmerkelijk genoeg noemde premier Rutte, in een toespraak voor de Verenigde Naties, juist Heinekens activiteiten in Burundi onlangs als schoolvoorbeeld van hoe het bedrijfsleven de levenstandaard van arme landen kan helpen vergroten. Maar het aureool van verlicht ondernemerschap dat rond Heineken hangt, glanst in de Afrikaanse werkelijkheid een stuk minder mooi dan Rutte gelooft, concludeert Van Beemen.

'Burundi is het laatste voorbeeld dat Rutte had moeten noemen', vindt hij. 'Heineken is de steunpilaar van een regime dat op grote schaal mensenrechten schendt, in een land waarvan velen vrezen dat het afglijdt richting genocide.' In Burundi zijn de spanningen tussen Hutu's en Tutsi's opgeflakkerd sinds president Pierre Nkurunziza zich deze zomer tegen de grondwet in liet herkiezen voor een derde termijn.

Heineken hielp in Burundi de ene na de andere dictator in het zadel te houden, schrijft Van Beemen. Heineken-dochter Brarudi is goed voor 10 procent van het Burundese bbp, en zelfs 30 procent van de belastinginkomsten. 'Brarudi is onze melkkoe', citeert Van Beemen een ex-minister van Financiën. 'Onze hele economie is gebaseerd op dat bedrijf.'

Afrika is belangrijk voor Heineken: met het Midden-Oosten was het continent vorig jaar goed voor 15 procent van de omzet en voor 21 procent van de concernwinst. En de rek is er nog lang niet uit, in contrast met Europa.

Die sterke positie heeft Heineken deels te danken aan zaken die de brouwer liever verborgen houdt, zoals politieke relaties en corruptie, schrijft Van Beemen. In Tunesië verbond het bedrijf zich aan de clan rond de tijdens de Jasmijnrevolutie (2011) verdreven president Ben Ali en diens vrouw Leila Trabelsi.

Een jongen kijkt om zich heen, met voor zich een brandende barricade, tijdens een anti-regeringsdemonstratie tegen Burundi's president Pierre Nkurunziza. Beeld epa
Een jongen probeert zichzelf te verdedigen tegen politie tijdens een anti-regeringsdemonstratie tegen Burundi's president Pierre Nkurunziza. Beeld epa

Tijdens de Rwandese genocide garandeerde Heineken-dochter Bralirwa een constante biertoevoer aan de dikwijls beschonken genocideplegers en verving de brouwer Tutsi-chauffeurs door Hutu's om het transport op gang te houden, schrijft Van Beemen.

In Oost-Congo sloot Heineken-dochter Bralima tijdens de Tweede Congolese Oorlog (1998-2003) een belastingdeal met de rebellenleiders van RCD-Goma en spekte de oorlogskas van hun mensenrechten schendende troepen.

'Vanzelfsprekend respecteert Heineken het recht van ieder individu om kritisch naar ons bedrijf te kijken', schrijft Heineken in een reactie. Van Beemen twijfelt of het wel zo goed is dat Heineken actief is in Burundi, waar het volgens hem onmogelijk is verantwoord te opereren. Maar Heineken zal niet vertrekken. 'Dat wij aanwezig zijn in een land betekent niet dat wij de regering steunen. Wij geloven dat de aanwezigheid van bedrijven economische ontwikkeling stimuleert en daarmee de verdere vooruitgang en democratisering. Al met al zijn we er stellig van overtuigd dat landen in Afrika beter af zijn met onze aanwezigheid daar.'

Peer Schouten, bij het Danish Institute for International Studies onderzoeker naar de spanning tussen mensenrechten en het bedrijfsleven, looft Van Beemens boek. 'Vele handen maken lichter werk, is een Nederlands spreekwoord. Het boek maakt de vele handen - handen met wapens erin - zichtbaar die nodig zijn om een multinational als Heineken te doen gedijen.' De directeur van het African Studies Centre, Ton Dietz leest Van Beemens boek 'met rode oortjes', maar prijst ook Heinekens loyaliteit aan Burundi en andere conflictgebieden. 'Dankzij Heineken functioneert het beetje staat dat er nog is. Als Heineken vertrekt, kun je er donder op zeggen dat het weer een zetje in de richting van genocide is. Dat is het dilemma van Heineken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.