Heimwee naar brullende F15's

Het karakter van veel steden en dorpen wordt mede bepaald door de aanwezigheid van militaire objecten, die vaak, maar niet altijd, hun oorspronkelijke functie hebben verloren....

Op de Spotters Hill, met uitstekend uitzicht op de landingsbaan van de voormalige vliegbasis Soesterberg, komen nog elke middag enkele gepensioneerden samen, ook al is er sinds de sluiting van de basis eind 2008 nauwelijks meer te zien dan een enkel zweefvliegtuig. Het zijn oud-spotters en oud-medewerkers van de basis en ze praten altijd over vroeger. Deze middag heeft een van de heren een uitgebreide anekdote over hoe vals de bewakingshonden van het terrein destijds waren.

‘We willen het woord hangplek bewust niet gebruiken’, grijnst een 75-jarige oud-spotter, die al twaalf jaar dagelijks deze plek bezoekt die inmiddels zijn functie heeft verloren. ‘Zelfs toen er sneeuw lag, kwamen we hier samen.’ De heren betreuren nog dagelijks de sluiting van de basis. En zij zijn niet de enigen in de omgeving die warme herinneringen hebben aan het recente militaire verleden van Soesterberg, dat het rustige dorp op de Utrechtse Heuvelrug bekend heeft gemaakt.

Vliegbasis Soesterberg is de bakermat van de koninklijke militaire luchtvaart. Bijna honderd jaar is er gevlogen. Al voor de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de vlieghei zich tot een militair vliegveld. In het begin van de jaren vijftig kwamen de Amerikanen, die in 1994 na afloop van de Koude Oorlog weer vertrokken.

Vanwege bezuinigingen op het defensiebudget is de basis opgeheven. Vorig jaar is het terrein overgedragen aan de provincie. Het terrein ter grootte van ongeveer duizend voetbalvelden wordt ontwikkeld als natuurgebied, met op sommige delen ruimte voor recreatie. Om het plan te financieren worden aan de randen enkele honderden woningen gebouwd. Aan de noordkant komt het museumkwartier met het Nationaal Defensiemuseum en een informatiecentrum voor de Utrechtse Heuvelrug. Het museum opent naar verwachting in 2013 zijn deuren. Een deel van de hangars wordt depotruimte.

De hekken rond de vliegbasis blijven voorlopig staan. Een aantal gebouwen wordt gesloopt, opgeslagen niet-ontplofte explosieven en door olie vervuilde grond geruimd. Maar de karakteristieke landingsbaan en een aantal bunkers en hangars blijven aanwezig in het landschap, als herinnering aan het militaire verleden. Een deel van het gebied blijft bovendien in eigendom van Defensie, dat er ook een radar heeft staan.

Het dorp Soesterberg, met een wat slaperige hoofdstraat, zal en wil kortom niet loskomen van zijn militaire verleden. Ook het Militaire Luchtvaartmuseum is er gevestigd, vlakbij de hekken van de basis, een in de zomervakantie geliefd en gratis toegankelijk uitje voor ouders met kinderen. De kinderen gooien er met zweefvliegtuigjes tussen de historische militaire toestellen. Op het buitenterrein staan acht vliegtuigen van de Amerikaanse luchtmacht, die herinneren aan de stationering van het Amerikaanse 32ste squadron op de vliegbasis, tussen 1954 en 1994.

Neem Ron Scheeren (57), bewoner van de Apollowijk, vlakbij de basis. Daar woonden veel Amerikaanse militairen in de Amerikaans georiënteerde huizen met voor Nederlandse begrippen opvallend grote carports. Destijds stonden er Amerikaanse sleeën onder, en werd er fanatiek gebaseballd en gebarbecued op straat, terwijl de straaljagers overvlogen. Nu staan er modale auto’s en is het er stil.

Scheeren werkte ook jarenlang voor Defensie. Elk jaar gaat hij naar de VS om zijn Amerikaanse vrienden te bezoeken. ‘De Amerikanen spreken nog steeds met tranen in hun ogen over hun tijd hier’, vertelt Scheeren. ‘Ook ik vind het jammer dat de basis is gesloten. Natuurlijk was er geluidsoverlast. Maar de basis gaf wel een bepaalde dynamiek.’

Wat de wijk heeft overgehouden aan de Amerikaanse gasten: Halloween wordt er nog steeds gevierd.

De gemeente Soest ziet ook nieuwe kansen. De voormalige tanktestbaan wordt bijvoorbeeld een bedrijventerrein. Een woordvoerder: ‘De bevolking voelt zich nog steeds verbonden met de basis. Maar nu Defensie weg is, biedt dat ook mogelijkheden om te bouwen. Vanwege de geluidsnormen kon dat voorheen niet. Daarnaast verwachten wij grote bezoekersstromen in het dorp als het terrein van de basis als recreatieplaats opengaat. Ook de winkels en horeca gaan zich er ontwikkelen.’

Dat op het terrein van de basis veel militaire bouwsels blijven staan, kan op goedkeuring rekenen van Hans van Breukelen. De oud-militair onderhoudt de site vliegbasis-soesterberg.nl. ‘De provincie pakt het goed aan, de bunkers en shelters worden gelukkig niet afgebroken.’

Van Breukelen werkte op Soesterberg in de jaren tachtig, ‘toen de basis in full swing was en helemaal gericht op de vijand destijds in het oosten’. Ook hij weet nog hoe zeer de Amerikaanse militairen het er naar hun zin hadden. Zeker toen de eerste McDrive van Nederland zich er vestigde, waar ze graag gingen ontbijten. ‘Maar als ze te dik werden, moesten ze weg van hun leiding. Dan zag je weer een stel Amerikanen heel hard trainen op de hordebaan. Ze deden alles om op gewicht te blijven om niet te hoeven vertrekken.’

Enkele jaren geleden begon Van Breukelen met de site, toen duidelijk werd dat het einde van de basis nabij was. Hij besloot het militaire verleden vast te leggen. ‘Ik moest er wat mee, anders weet straks niemand meer hoe het er heeft uitgezien. Omdat het militair terrein was, mochten er bovendien tientallen jaren nauwelijks foto’s worden genomen.’

Aan de reacties ziet hij ‘met hoeveel weemoed er wordt teruggekeken op de basis’. Zijn site trekt veel aandacht, en hij krijgt regelmatig partijen oude foto’s aangeboden. Hij vertaalt nu ook delen in het Engels, vanwege de vele Amerikaanse reacties.

Van Breukelen heeft een geweldige tijd gehad bij de luchtmacht, ‘niet te vergelijken met een baan in de burgermaatschappij’, vertelt hij op het terras van ’t Hoogt, aan de rand van de basis. ‘Normaal gesproken was het hier een herrie van jewelste. Met het vertrek van de laatste F15’s van de Amerikanen was hier voor het laatst dat gebulder te horen. En toen werd het stil.’

Maar er waren ook mensen die niet zo enthousiast waren over de basis, weet Van Breukelen, zoals bijvoorbeeld de vredesactivisten die hier wel eens hun tenten opsloegen. ‘Deze plek heeft zo veel historische betekenis. Hier is de militaire luchtvaart begonnen. Dat gegeven zal altijd verbonden blijven aan Soesterberg. Ook prins Bernhard kwam hier graag.’

Van Breukelen hoopt, als de hekken rond het terrein worden afgebroken, een van de afschrikborden die er nog hangen mee te kunnen nemen, als fysiek aandenken: ‘Verboden toegang. Hondenbewaking’, staat er op, met een tekening van een vals kijkende herdershond.

Soesterberg, een dorp op de Utrechtse Heuvelrug tussen Amersfoort, Soest en Zeist met ongeveer 6.500 inwoners, is in 1837 genoemd naar de ‘berg’ (nu ’t Hoogt geheten) die je over moet richting Soest.

1910 Enkele vliegtuigondernemers vragen toestemming een deel van de heide aan de noordkant van het dorp te mogen gebruiken als landingsplaats.

1913 De Vliegheide wordt Vliegbasis Soesterberg.

1954 In de Koude Oorlog worden Amerikaanse militairen gestationeerd op de vliegbasis.

1987 De eerste McDrive opent in de buurt van de basis.

1994 Na de Koude Oorlog vertrekken de Amerikanen.

31 december 2008 De vliegbasis wordt gesloten vanwege bezuinigingen Defensie.

12 juni 2009 Defensie draagt het terrein over aan de provincie Utrecht, die het terrein ontwikkelt voor natuur, recreatie en wat woningbouw. Als het klaar is, zullen ook de hekken verdwijnen rond het terrein.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden