Heel Nederland 'uiverde'

De Uiver is na 65 jaar terug in Nederland. Alleen is het de Uiver niet, maar een omgedoopt zusje dat vroeger 'Lady' heette....

HET MOET, begin 1934, een knetterende ruzie zijn geweest. KLM-directeur Albert Plesman foeterde zijn chef-vlieger Iwan Smirnoff uit. Dit grootste aas onder de toenmalige KLM-piloten weigerde kort en goed met 'zo'n ongetest toestel' aan de Londen-Melbourne-race mee te doen. Geen haar op zijn Russische hoofd - al had hij er niet veel meer - piekerde erover de splinternieuwe DC-2 aan zo'n zware proef te onderwerpen. De befaamde kerstvlucht naar Batavia met de Pelikaan die hem een jaar eerder wereldberoemd had gemaakt, dat was een andere zaak. Die Fokker kende hij als zijn broekzak en ook in de oorspronkelijk voor de vlucht geplande, maar al voor de start uitgevallen Zilvermeeuw had hij de nodige luchtmijlen gemaakt.

Plesman was gedwongen voor de race een vervanger te zoeken. Dat hij bij de nog tamelijk jonge Koene Parmentier uitkwam was geen toeval. Die was enkele maanden in Amerika geweest en had bij de Douglasfabriek het toestel in de hangar zien groeien.

Het vervolg is bekend, overal bezongen en de afgelopen weken vaak herhaald. Parmentier en de zijnen wonnen de race met glans en de kleine KLM kreeg groot prestige. De Uiver was niet zo snel geweest als de speciale Comet van de Britten Scott en Campbell Black, maar nadat de handicaps waren doorberekend zegevierde de KLM-equipe glansrijk.

Heel Nederland 'uiverde', volgens een neologisme dat Van Dale niet haalde. De bemanning werd geridderd. De koningin stuurde vanuit Het Loo een merkwaardig koel telegram: 'Met waardering vernam ik de bijzondere wijze, waarop de bemanning van de Uiver de eer van onze, ons alle zo dierbare driekleur heeft hooggehouden. Wilhelmina'.

De Volkskrant temperde de euforie. Waarom hadden Duitsers en Italianen, Europa's beste aviateurs, niet meegedaan, zo vroeg de commentaarschrijver zich af. Tja, het was 1934 en de nazi's roerden al dof hun trom: '...we kunnen slechts denken dat op hoog bevel van Göring de Duitsche vliegers zijn thuisgebleven omdat de Duitsche regering zich niet in de kaart wilde laten kijken, m.a.w. het buitenland mag niet zien tot welke prestaties Duitsche toestellen en Duitsche vliegers in staat zijn'. In de Spaanse Burgeroorlog, een paar jaar later, kreeg de commentaarschrijver alsnog zijn gelijk.

Parmentiers crew werd van de ene ontvangst naar de andere gesleept. De huldiging was al begonnen voor de mannen thuis waren, aldus dit krantenberichtje (onder de kop: 'De radio wacht reeds thuis'): 'Naar wij vernemen heeft de directie der N.V. Philips Gloeilampenfabriek inmiddels als huldeblijk een Philips luxe radiotoestel 640 A ten huize van de leden der Uiver-bemanning laten plaatsen'.

Er werd naar hartelust gedicht en gerijmeld rond de Uiver:

Uiver, jij bracht vele naties

Weer iets nauwer bij elkaar,

Ga zoo verder: "Snel en veilig",

Dan is er het minst gevaar.

Ga zo verder... het zou dramatisch kort duren. Op 20 december 1934 startte de Uiver voor een versnelde Kerstpostvlucht naar Indië. In feite was het een herhaling van Smirnoffs beroemde tocht met de Pelikaan. Maar deze reprise trok nauwelijks aandacht. Het was snel gewoon geworden, ook al waren de risico's van de prille vliegerij nog altijd groot.

Gezagvoerder was Wim Beekman, met 39 jaar een der oudste KLM-vliegers. Hij had de teleurstelling verbeten dat hij, met zijn twee miljoen vliegkilometers, niet was aangewezen voor de Londen-Melbournerace. Aan deze Indië-vlucht was weinig eer te behalen. En het weer op de route was in december vaak slecht.

Beekmans schrijvende collega Willem van Veenendaal zegt in zijn memoires: 'Verschillende collega-vliegers van zijn anciënniteit hebben getracht hem te bewegen voor de opdracht te bedanken. Het lag niet in de vastheid, in de robuustheid van zijn karakter om zichzelf niet uit te dagen.'

Beekman, tweede vlieger Van Steenbergen, marconist Van Zadelhoff en boordmecano Walewijn werden op de klassieke manier uitgezwaaid toen ze om half vier 's ochtends vertrokken. De KLM-mars schalde uit de luidsprekers, traditie bij Indië-vluchten. Maar het aantal uitzwaaiers was veel geringer dan bij de Pelikaan, laat staan nog onlangs bij deze zelfde Uiver. De burgerluchtvaart was snel gewoon aan het worden.

Plesman had intussen meer in petto. Op dezelfde dag dat de Uiver met Beekman van Schiphol vertrok, meldde de Volkskrant juichend dat 'de Snip boven den oceaan is'. Plesman wilde na het succes van Amsterdam-Batavia een lijn naar de westelijke koloniën. Gezagvoerder Jan Hondong zou de Snip (een Fokker) naar Curaçao vliegen. De Snip was dus aan een glorieuze overtocht vanaf de West-Afrikaanse kust begonnen. Bij de start had de Volkskrant een kop verzonnen zoals we die tegenwoordig niet meer kunnen (of mogen?) maken: 'De Snip uit het nest, naar de West'.

En op pagina 4 stond onderin een foto van Plesman, Parmentier en (co-piloot) Moll in feestelijk rokkostuum, met hun dames op een champagnepartijtje in het chique Park Lane Hotel in Londen. De Nederlandse kolonie in Engeland bood het aan.

Maar bovenaan die pagina het laatste nieuws van die dag: de Uiver was zoek boven de Syrische woestijn, op een paar honderd kilometer van Bagdad. Het bericht zei ook dat er nog geen grote ongerustheid is, maar de volgende dag opende de krant met: 'Uit Caïro wordt gemeld, dat vliegtuigen van de Royal Air Force het toestel van de K.L.M., Uiver, 10 mijl ten westen van Rutbah ontdekt hebben. De vliegtuigen konden ter plaatse niet landen maar konden waarnemen dat het toestel te pletter is geslagen en verbrand. Men neemt aan dat alle inzittenden in de vlammen zijn omgekomen.' Het waren er zeven: de vier bemanningsleden en drie passagiers.

Plesman en de vorige, zo succesvolle Uiverbemanning vernamen het kwade nieuws op de nachtboot, terug naar Nederland (gratis vliegen was voor de KLM'ers toen nog veel te duur). Parmentier vervoegde zich onmiddellijk op Schiphol: 'Het is zo ontzettend jammer, dat het zo gelopen is. Wij moeten onze beste vrienden missen en de machine die zo'n mooie indruk in de wereld heeft gemaakt, zijn wij kwijt. Daarmee is een deel van het werk, tot dusver verricht, verloren gegaan.'

WAT WAS ER gebeurd? Dat bleef lang onduidelijk. Het was noodweer geweest, in de buurt van Rutbah Wells, een Brits fort-annex-vliegveld dat Beekman zelf nota bene enkele jaren eerder had ontdekt en dat door de KLM sindsdien graag in noodgevallen werd gebruikt. Het lijkt erop dat Beekman op zoek is geweest naar 'zijn' veld, maar het niet heeft bereikt. De Uiver raakte op volle vliegsnelheid (250 kilometer per uur) de grond en brandde volledig uit. De meeste inzittenden werden op enige afstand van het vliegveld gevonden. Allen moeten op slag dood zijn geweest.

Blikseminslag, zei men. Maar daar ontspon zich een flinke discussie over. Piloten wisten al dat bliksem alléén vrijwel nooit fataal is. De geheel metalen Uiver zou zelfs, in tegenstelling tot de oudere hout-en-linnen vliegtuigen, geheel veilig zijn tegen de bliksem.

Maar men herinnerde zich plotseling ook iets anders: een incident bij Parmentiers start naar Engeland waar hij aan de race zou beginnen. Parmentier brak de start af en taxiede terug naar het platform. Hij dacht dat een remtrommel defect was. Wij citeren onze Volkskrant-collega van toen: 'Parmentier had bij den aanloop bemerkt, dat de machine naar links uitliep. Bij onderzoek bleek de oorzaak echter hierin te zitten, dat het in verhouding tot de grote kruissnelheid van de Uiver slechts kleine roer bij de volmaakte windstilte niet nauwkeurig werkte, een verschijnsel, dat nog niet aan den dag was gekomen omdat de Uiver nog niet anders dan bij stevigen wind de lucht in was gegaan. Nu men echter wist waar de schoen wrong, kon de tweede start vlot verloopen.'

Had Smirnoff dus gelijk gehad met zijn 'onuitgetest toestel'? Was Plesman al te voortvarend geweest door zijn allereerste DC-2 meteen in zo'n zware race te brengen? Erger nog: werden in de toenemende concurrentiestrijd tussen de luchtvaartmaatschappijen piloten gedwongen onaanvaardbare risico's te nemen? Vier maanden na de Uiver stortte bij het Duitse Kassel een KLM-Fokker neer onder Piet Soer, lid van de befaamde Pelikaan-equipe. Binnen enkele maanden verloor de KLM nog eens drie vliegtuigen. Kon dat toeval zijn?

Een gezaghebbend man mengde zich in de strijd: Anthony Fokker zelf. Na de Londen-Melbourne-race waren de dienstregelingen, zo schreef Fokker, 'altaren geworden waarop de veiligheid van de passagiers werd geofferd'. De KLM-top ontstak in grote woede door Fokkers verdere exegese: 'De reputatie in de aviatiek is een te precair bezit om haar in gevaar te brengen door topprestaties te willen bereiken, waarbij de marge tusschen catastrophe en succes zeer gering is'. De verhouding tussen Plesman en Fokker kwam nooit meer echt goed.

Het officiële onderzoek naar de ramp met de Uiver werd geleid door dr.ir. H.J. van der Maas, van de Rijksstudiedienst voor de Luchtvaart (voorganger van de huidige RLD). Hij concludeerde op 7 februari 1935:

'1) De oorzaak van het ongeval is hoogstwaarschijnlijk niet gelegen in brand, breuk of blikseminslag in de lucht, zoomin als in storingen van technischen aard.

2) Het moet waarschijnlijk worden gedacht, dat de zeer ongunstige weersomstandigheden tezamen met minder gunstige vliegeigenschappen van het toestel in zware remous en vermoeidheid van den vlieger geleid hebben tot de botsing met den grond, die de catastrophe ten gevolge had.'

Dat klinkt als een regelrechte aanklacht tegen Albert Plesman. Maar het werd toen niet zo opgevat. Nederland rouwde om de Uiver. En de Kwikstaart. En de Maraboe. En de Gaai. Pas na 1935 bleef de KLM tot de oorlog betrekkelijk verschoond van zware crashes. Alweer toeval?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden