Havenbaron met een passie voor kunst

Een driftig en mopperend heerschap schijnt Willem van der Vorm te zijn geweest. 'Wat wil je?', bromde de havenbaron werknemers toe die de dubbele deuren van zijn werkvertrek openden....

Van onze verslaggever

Jelle Brandsma

ROTTERDAM

Toen de directeur van het Museum Boijmans bij hem verscheen om een bijdrage te vragen voor de aankoop van een schilderij van de zeventiende eeuwse meester Emanuel de Witte werd de stemming allerminst jolig.

'Denk je dat ik geld geef aan mensen die uit de gemeenteruif vreten?', kreeg directeur Dirk Hannema als antwoord. Maar hij kwam toch over de brug met vijfduizend gulden en de tip ook langs te gaan bij de ondernemers Goudriaan en Van Beuningen. Die gaven ieder ook vijfduizend gulden voor de aanschaf van Interieur van een kerk.

Op die wijze is een belangrijk deel van de collectie van Boijmans Van Beuningen bijeen gekomen. Havenbaronnen kochten schilderijen en schonken ze aan het museum of gaven ze in bruikleen. Wie in het museum kijkt, treft op de lijsten vaak de namen aan van D. G. van Beuningen en Willem van der Vorm.

Sinds een week hangt in Boijmans een Cézanne waarbij op de lijst Stichting Willem van der Vorm komt te staan. Ter nauwernood is het schilderij Landschap bij Aix niet in het buitenland verkocht, maar door een anonieme maecenas verworven en aan de Stichting Willem van der Vorm in beheer gegeven.

'Het leken wel de jaren dertig', zegt hoofd-conservator Jeroen Giltaij van Museum Boijmans Van Beuningen. Als uit een hoge hoed toverde een anonieme particulier naar schatting vijftien miljoen gulden om het prominente doek van Cézanne te kopen. Dat komt tegenwoordig heel weinig voor, zegt Giltaij.

De eigenaresse wilde Landschap bij Aix kwijt. De Cézanne staat op de lijst ter bescherming van Nederlands cultuurbezit, maar staatssecretaris Nuis van Cultuur had geen geld om het doek te verwerven. Een rijke pariculier of misschien wel een collectief gulle lieden legde de centen op tafel.

De Stichting Willem van der Vorm heeft een lange ervaring met het koesteren van kunst. De nazaten van havenbaron Willem van der Vorm beheren de collectie van een man die zijn kapitaal aanwendde om beroemde meesters te verzamelen. Het werk dat Van der Vorm vooral aan het begin van deze eeuw bijeen bracht, is een belangrijke pijler van het Museum Boijmans Van Beuningen.

Het Rotterdamse museum heeft 93 schilderijen van de Stichting Willem van der Vorm in bruikleen. Daarnaast hangt er aan aantal werken die de zakenman schonk of waaraan hij een financiële bijdrage leverde. Als Giltaij door de zalen van Boijmans loopt, valt zijn commentaar uiteen in 'superieur' (Interieur van de Laurenskerk te Alkmaar van Pieter Saenredam) en 'werkelijk top' (Vrouw aan het virginaal van Gabriel Metsu).

Willem van der Vorm (1873-1957) was de zoon van een arme vlasboer en groeide op in het dorpje IJsselmonde ten zuiden van Rotterdam. Hij begon als loopjongen bij de Scheepvaart en Steenkolen Maatschappij en werkte zich op tot directeur en uiteindelijk tot eigenaar van de firma.

Jos van der Vorm heeft zijn oud-oom nog gekend en omschrijft hem als een man met een gigantisch doorzettingsvermogen. Zijn bedrijf handelde in Britse kolen en bezat voor het vervoer daarvan een eigen vloot. In Engeland was de SSM eigenaar van een aantal mijnen en Willem van der Vorm had in Nederland bij Kerkrade een steenkolenmijn.

Van der Vorm wist overal waar hij investeerde onmiddelijk de baas te worden, ook al had hij een minderheid van de aandelen. Toen de Rotterdamsche Bank (een voorloper van ABN Amro) in de jaren twintig wankelde sprong Willem van der Vorm bij en had in een oogwenk een invloedrijke positie te pakken.

Zijn belangrijkste stap zette hij met de investering in de Holland Amerika Lijn (HAL). Jos van der Vorm vertelt: 'De HAL was in de jaren dertig praktisch failliet. Hij ging met de hoed rond, stempelde de aandelen af en saneerde de onderneming.' Hij nam ook belangen in de Rotterdamse stofzuigerfabriek Holland Electro en in Spoorijzer in Delft, een bedrijf dat rails en karretjes voor op een smal spoor maakte.

De HAL bleef decennia een onderneming in handen van de familie Van der Vrom. In de jaren tachtig werd het laatste onderdeel van het scheepvaartbedrijf, de cruise-divisie, verkocht aan het Amerikaanse Carnival. De opbrengst werd ondergebracht in HAL Investments, waar tegenwoordig Martijn van der Vorm de scepter zwaait.

De oude Willem van der Vorm had de bijnaam Sir William. Hij had het uiterlijk van een Engelse heer. Volgens zijn familie was hij 'gedreven door de handel.' En voor trouwen had hij geen tijd. Jos van der Vorm: 'Hij was een individualist. Een goalgetter. Hij werkte overdag en reisde 's nachts, vooral naar Engeland en Amerika.'

Willem van der Vorm lette goed op de penningen. 'Hij werd boos als een blad papier voor slechts een paar krabbels werd gebruikt. Dat vond hij verspilling. Maar hij kon met gemak laconiek reageren op het verlies van een ton in de kolenhandel. Mijn vader werkte bij hem en vertelde dat het nemen van risico's en verliezen goed door hem werd geaccepteerd', zegt Jos van der Vorm.

Bij zijn belangstelling voor kunst heeft de toenmalig directeur van Boijmans, Hannema, een belangrijke rol gespeeld. Maar volgens Jos van der Vorm was de interesse van zijn oud-oom al gewekt voordat hij Hannema ontmoette: 'Al tussen 1910 en 1920 trok de beeldende kunst zijn oog. Voor hem was het geen statussymbool. Hij kocht al kunst voordat hij in Rotterdam tot de groten behoorde.'

Van der Vorm was niet de enige zakenman die een nauwe relatie onderhield met Hannema. Ook D. G. van Beuningen, mede-eigenaar van de Steenkolen Handels Vereniging en het opslag- en overslagbedrijf Pakhuis Meesteren, behoorde tot het netwerk van de museum-directeur. Hannema papte aan met zakenfamilies als Hudig, Dutilh en De Monchy om zijn museum uit te breiden.

De eerste aankopen van Van der Vorm waren schilderijen van de kunstenaars uit Barbizon, daarna verwierf hij werken van schilders van de Haagse School. Later kocht hij zeventiende eeuwse meesters, zoals Rembrandt, Gerard Dou en Albert Cuyp. Verder maken doeken van Van Gogh, Monet, Ter Borch (De spinster) en Anthonie van Dijck (De H. Hieronymus) onderdeel uit van de omvangrijke verzameling.

Omdat Willem van der Vorm kinderloos bleef, wordt de Stichting bestuurd door Otto van der Vorm (73), ex-directeur van scheepswerf Boele, en Jos van der Vorm (66), voormalig lid van de Hoge Raad. Willem van der Vorm was een broer van hun grootvaders. Bob Haak, voorheen directeur van het Amsterdams Historisch Museum completeert het bestuur.

Na het overlijden van Willem van der Vorm hingen zijn schilderijen in zijn woonhuis aan de Westersingel in Rotterdam. In 1972 kwam de collectie in Boijmans. Er werd een aparte vleugel voor ingericht. De familie wilde dat zo. Toen Jos en Otto van der Vorm in het bestuur kwamen, konden de schilderijen gemengd worden met andere werken van Boijmans. 'Daardoor hangt bijvoorbeeld alles wat wij hebben van Rembrandt nu bij elkaar. Dat is veel beter', zegt conservator Giltaij.

De waarde van het bezit van de stichting is schier onschatbaar. Jos van der Vorm: 'Het is een zeer hoog bedrag. Maar wat doet het er toe? Je kunt het toch niet verkopen. De taak van de stichting is om de kunst van onze oud-oom voor het publiek ten toon te stellen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden