AnalyseRelatie China-VS

Handelsakkoord is vooral een pas op de plaats tussen VS en China

Een riksja-rijder wacht op klanten. Beeld AFP

Vechten terwijl je elkaar omhelst. En slaan, maar niet hard genoeg om onherstelbare schade aan te richten. Dat zijn de steekwoorden in Beijing voor de omgang met de Verenigde Staten na de ondertekening van het handelsakkoord van woensdag.

Al zou China de gehele Amerikaanse sojabonenoogst opkopen met een vloot Boeings toe, dan nog is het duidelijk dat de belangrijkste bilaterale relatie ter wereld een vrije val heeft gemaakt. Niet handel, maar macht is de inzet: wie geeft de nieuwe wereldorde vorm, Beijing of Washington.

‘Nu zien we China zoals het is, niet zoals we wensen dat het zou zijn.’ Vlak voor de ondertekening van het akkoord legt de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Michael Pompeo voor een gehoor van techondernemers de vinger op de zere plek. Sinds de eerste contacten in de negentiende eeuw zien Amerikanen China als iets om te redden, beschaven en veranderen in een Aziatische versie van de VS. Keer op keer valt het tegen dat China zich niet ontpopt tot een liberale, vrij handelende democratie.

Vijandbeeld

‘Die Amerikaanse teleurstelling kennen we. Daar komt nu het gevoel bij dat China een risico is wegens de snelle opkomst,’ zegt de onafhankelijke commentator Deng Yuwen. Deze liberale journalist woont tegenwoordig in de VS. Dat betekent een dagelijkse confrontatie met het Amerikaanse vijandbeeld, dat China uit is op economische en militaire dominantie om zijn autoritaire systeem over de wereld te verspreiden.

Beijing vindt dat het slechts zijn rechtmatige plekje onder de zon inneemt, nadat het Westen een eeuw lang China klein heeft gehouden. Het overwicht in de eigen regio pakt Beijing in elk geval terug. Zo bouwde China eilandjes in de betwiste Zuid-Chinese Zee uit tot militaire forten, compleet met vliegvelden. Zelfs na internationale veroordeling van de Chinese claims kwam Beijing daarmee weg.

Mensen kopen noten bij een marktkraam in Beijing. Beeld AFP

Vacuüm

Toen na de financiële crisis in 2009 de economische malaise het Westen in beslag nam, kon Beijing het vacuüm niet weerstaan. Al verzuchtten Chinese diplomaten in privégesprekken dat het veel te snel ging, het tempo van China’s opkomst versnelde. Door meer invloed te verwerven binnen bestaande internationale instituties zoals het IMF en de Wereldbank, en tegelijkertijd nieuwe machtsstructuren zoals de Aziatische Infrastructuur Investeringsbank (AIIB) te bouwen, die dienstbaar zijn aan het Belt and Road Initiative (BRI), een megalomaan Chinees ontwikkelingsplan voor een wereldwijd netwerk van handelsroutes richting China. Toen Beijing zich bovendien positioneerde als toekomstig wereldleider op het gebied van kunstmatige intelligentie en zijn technieken voor digitale surveillance aanbood aan iedereen die geïnteresseerd was in ‘harmonie en veiligheid’ – het Chinese eufemisme voor het inperken van vrijheden en vergroten van staatscontrole – was het wat betreft Washington tot hier en niet verder.

‘Verdere aftakeling van de relatie is onvermijdelijk. De fundamentele oorzaak van het conflict is immers China’s opkomst en die oorzaak valt niet weg te nemen. Liefst gaat China op de oude voet verder, maar als de VS willen ontkoppelen kan dat ook’, zegt Deng.

Klimaat van onbegrip en wantrouwen

Dit bittere Chinese fatalisme staat tegenover Amerikaanse teleurstelling, waardoor een klimaat van onbegrip en wantrouwen ontstaat. Odd Arne Westad, een historicus aan Yale Universiteit die gespecialiseerd is in Azië en de Koude Oorlog, voorspelt decennia van levensgevaarlijke rivaliteit. ‘Landen worden gedwongen te kiezen voor de VS of China. Met name China misrekent zich. Beijing denkt zijn zin te krijgen door Aziatische landen onder druk te zetten, met alle kansen van militaire escalatie van dien. De VS kunnen gemakkelijk worden meegesleept in regionale oorlogjes en dan staan Beijing en Washington tegenover elkaar.’

Daarbij vergeleken is economische ontkoppeling een vreedzaam droomscenario, maar Westad gelooft niet dat de VS en China zich van elkaar kunnen losmaken. ‘China is volledig geïntegreerd in het globale kapitalisme.’

Een straatverkoper verkoopt vlees op een markt in Beijing.Beeld AFP

Vechtscheiding

Dat maakt ontkoppeling tot de grootste vechtscheiding in de menselijke geschiedenis. De grootmachten zijn in vier decennia met elkaar verstrengeld geraakt tot een economische symbiose, genaamd Chimerica. Amerikanen consumeerden wat Chinezen maakten, China stak de winst in de Amerikaanse schuldenlast, zodat de VS nog meer konden uitgeven.

Chimerica werd zo vanzelfsprekend dat Beijing, in beslag genomen door zijn eigen opkomst, een blinde vlek ontwikkelde voor cruciale veranderingen in de VS. Al jaren hamert China op de noodzaak zelfvoorzienend te worden in hightechinnovatie om de afhankelijkheid van Amerikaanse knowhow te reduceren – een proces wat in de VS werd geïnterpreteerd als een poging tot ontkoppeling. Toen onder de Amerikaanse president Trump een breed draagvlak groeide om zich van China los te maken overviel dat Beijing echter nogal.

‘Van die klap zijn ze nog steeds duizelig’, zegt de Amerikaanse journalist John Pomfret, auteur van het boek Het Mooie Land en het Rijk van het Midden over de Amerikaans-Chinese afhankelijkheid. Het bekendste voorbeeld daarvan is de hightech maakindustrie. Amerikaanse computers, televisies, mobieltjes zijn Made in China, Chinese fabrikanten zijn afhankelijk van buitenlandse hardware en knowhow. Bij ontkoppeling brengen de VS hun productielijnen elders onder en zorgt China voor zijn eigen chips. Deze operatie kost zeker tien tot vijftien jaar en er zijn volgens The Economist biljoenen dollars mee gemoeid – zo’n zes procent van het gecombineerde bruto nationaal product van beide supermachten.

Afschrikwekkend cijfer

Voor de door economische groei geobsedeerde Chinese ambtenaren is dat cijfer afschrikwekkend genoeg. Ook de VS zien dat ontkoppeling in de praktijk niet meevalt, bijvoorbeeld in het onderwijs. De VS zijn met 370.000 Chinese studenten per collegejaar topbestemming voor Chinees academisch talent. Een combinatie van een anti-Chinees klimaat en Trumps afkeer van migranten zet Chinese studenten en wetenschappers in de hoek als dieven van technologie of vijandelijke agenten van het Rode Gevaar.

Volgens Pomfret stierf ontkoppeling op wetenschappelijke gebied een stille dood. ‘We zien in dat we zonder Chinese toptalent geruïneerd zijn: we kunnen ons niet veroorloven die briljante harde werkers af te stoten. Onder druk van de FBI zijn langdurige visa voor Chinezen lastiger, maar het aantal visa voor Chinese wetenschappers daalt niet. Onderwijs leek een gemakkelijke ontkoppeling, maar zelfs dat lukte niet.’

Een man neemt een selfie in het zakencentrum van Beijing. Beeld Reuters

Pas op de plaats

Vandaar de pas op de plaats, middels een handelsakkoord. Trump grijpt in zijn verkiezingsjaar elke kans op economische opleving. China wil tijd, om problemen zoals de afkoelende economie en politieke onrust in Hongkong aan te pakken. Tegelijkertijd zint de Chinese president Xi Jinping op een andere aanpak van de ontspoorde verhoudingen. Nu is de relatie oncontroleerbaar en vol risico’s en daar heeft Xi een bloedhekel aan, want een Chinees-Amerikaanse vechtscheiding kan zijn grote plan voor herstel van China’s glorie ontregelen.

Vandaar dat China werkt aan nieuwe vormen van ‘barbaren-management’. ‘Terugslaan zonder de relatie kapot te maken. Wat we de VS kunnen toegeven geven we, om ze zo lang mogelijk tevreden te houden. We matigen onze toon richting het Westen en bedekken ons beleid voor de lange termijn met extra sluiers van geheimhouding’, zegt Deng.

De Amerikaanse strategie komt neer op Beijing in zijn ballen schoppen, aldus Pomfret. ‘De handelsoorlog is voorspel vergeleken bij wat Beijing te wachten staat als Trump wordt herkozen. Wij zullen irrationeler worden, terwijl China voorzichtiger wordt om conflict te vermijden.’ Deng schat dat Beijing zeker vijf jaar nodig heeft om zijn zaken op militair, wetenschappelijk en economisch terrein op orde te krijgen. Tot die tijd zoekt Beijing het in een gecontroleerd gevecht, waarin Washington en Beijing elkaar al worstelend blijven omarmen, tot het moment waarop China klaar is om los te laten.

Prijskaartje van 200 miljard
China koopt de komende twee jaar voor minstens 200 miljard dollar Amerikaanse goederen en diensten. De Amerikaanse landbouw is een winnaar, maar ook vliegtuigfabrikant Boeing, kreeftenvissers en producenten van zeldzame metalen die gebruikt worden om computerschermen worden genoemd.

Addertje onder het gras: de aankoop van 32 miljard dollar aan landbouwproducten zijn volgens Chinese vice-premier Liu He ‘afhankelijk van de marktsituatie’.

De eerder beloofde toegang van Amerikaanse financiële dienstverleners tot de Chinese markt wordt vervroegd.

China belooft meer bescherming van intellectueel eigendom. Technologie-overdracht is niet langer een voorwaarde voor toegang tot de Chinese markt. Dit heeft China enkele jaren geleden al beloofd. Toezicht op de uitvoering van deze afspraken is lastig.

Is het handelsakkoord een doorbraak of wapenstilstand?
China en de Verenigde Staten ondertekenden woensdag een akkoord dat een voorlopig einde moet maken aan de handelsoorlog. Dat betekent rust in de tent voor Trump en een adempauze voor Xi.

Winnaar in de handelsoorlog tussen China en de VS: Taiwan
Decennialang trokken Taiwanese bedrijven naar China voor de lage productiekosten. Vorig jaar draaide die stroom de andere richting op, door stijgende kosten en strengere regels, maar vooral door de handelstarieven van president Trump. ‘Voor jonge mensen is dit een goede ontwikkeling.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden