Halt aan de hebzucht in de top

Een reeks boekhoudschandalen in de VS raakt het kapitalisme in het hart. Door het geknoei van topmanagers die en passant hun portemonnee spekten, is er iets geknapt bij beleggers....

Kent u ze nog, de vrienden van Nina Brink?

Free Record Shop-baas Hans Breukhoven, Jaap Blokker van de gelijknamige winkels, Ahold-topman Cees van der Hoeven en Karel Vuursteen van Heineken: stuk voor stuk al jaren zeer vermogende mannen, maar wel in voor een buitenkansje. Alsof het vanzelf sprak, kregen ze - net als Tina Turner en Sarah Ferguson - voorrang bij de beursgang van Brinks internetbedrijf World Online.

De meeste 'vrienden' haalden een strop in plaats van een winst, en hun beleggingsavontuur valt natuurlijk in het niet bij de capriolen waarmee Kenneth Lay van Enron en Bernie Ebbers van WorldCom nu de voorpagina's halen. Maar tussen het Friends en Family-programma van World Online en de huidige boekhoudschandalen loopt een rode draad, die teruggaat tot de oertijd van de financiële markten. Topmanagers blijken geregeld gedreven te worden door aardse hebzucht, niet door het hooggestemde ideaal van shareholder value. Als zij privé voordeel kunnen halen uit hun positie, zullen zij dat niet nalaten.

Hun aandeelhouders stapten gemakshalve over die rode draad heen zolang de koersen een louter opgaande lijn vertoonden. De heren aan de top maakten het soms wel bont met hun torenhoge beloningen, maar de belegger zag zijn eigen hebzucht evenzeer bevredigd worden.

Het bloedbad op de beurs heeft de stemming radicaal doen omslaan. Investeerders die Ebbers en Lay tot voor kort als helden vereerden, vuren autoriteiten nu aan om hun voormalige idolen hard aan te pakken. President Bush maande zijn oude zakenvrienden dinsdag tot 'nieuwe ethiek van persoonlijke verantwoordelijkheid'. Eetgeving moet de topmanagers die kant op dwingen.

Ook deze cyclus is zo oud als de beurs zelf. Zo'n twintig jaar geleden vond Michael Milken de junkbond uit. Daarmee creëerde hij een geheel nieuwe markt, waardoor ook bedrijven zonder naam of faam geld van beleggers konden lenen. Maar die markt bleek gebaseerd op bedrog en machtsmisbruik. Milken dreef bedrijven in elkaars armen om almaar meer junkbonds uit te kunnen geven, en dwong banken om die nieuwe leningen op te nemen.

Toen dat spel uitkwam, kreeg hij tien jaar gevangenisstraf en een recordboete van een half miljard dollar. Maar Milken kwam al na een paar jaar vrij, en zijn boete viel in het niet bij het verlies voor de maatschappij. Met de junkbondmarkt vielen ook talloze Amerikaanse spaarbanken om. Deze savings and loans-crisis zou nog jaren na-ijlen.

Zo gaat het nu ook. Kenneth Lay mocht begin vorig jaar nog een bonus incasseren van elf miljoen dollar. Maar het personeel van Enron heeft zijn pensioen in rook zien opgaan. Dat is de crux van de huidige vertrouwenscrisis op de beurs: de kleine belegger verliest altijd meer dan de malverserende managers. Fons Trompenaars, gerenommeerd goeroe op het gebied van bedrijfsculturen, formuleert het zo: 'Die zogenaamde shareholder value is value created for people who never share.'

De strenge nieuwe regels die beleggers nu luidkeels eisen, kunnen die achterstand nooit goedmaken. Zelfs de meest daadkrachtige overheid grijpt pas in, lang nadat het kwaad al is geschied. Het World Online-drama maakt dat duidelijk.

ABN Amro bracht dit bedrijf naar de beurs en was ook verantwoordelijk voor het beruchte prospectus, dat beleggers met verhullend taalgebruik op het verkeerde been zette. Twee jaar na het grootste beursdebacle uit de Nederlandse geschiedenis houdt de bank vol dat haar niets valt te verwijten. De investeerders hebben zich gek laten maken door de internethype, en het prospectus voldeed aan alle regels, aldus de bank.

Het Openbaar Ministerie nam deze redenering over. In een recent rapport kwam het OM tot de conclusie dat het strafrecht geen aanknopingspunten biedt om ABN Amro te vervolgen. Dit justitiëel oordeel verkleint ook de kans van slagen voor de civiele schadeclaims door gedupeerde beleggers - los van het feit dat deze procedures hen handenvol geld kosten en zich nog jaren zullen voortslepen. Intussen zijn de informatie-eisen voor beursprospecti niet wezenlijk aangescherpt.

Topmanagers weten hoe traag de ambtelijke molens malen, en laten zich daardoor niet afschrikken. De commisarissen van KPN, onderdeel van dezelfde hype als World Online, keurden goed dat KPN voor vele miljarden het Duitse E-Plus overnam zonder de financiering goed te hebben geregeld. Toen het bedrijf een jaar later aan zijn schulden dreigde te bezwijken, vervingen zij de falende topman Paul Smits door Ad Scheepbouwer; ten tijde van de gewraakte overname van E-Plus commissaris bij KPN.

Nog voordat hij KPN - onder meer door het ontslag van 2800 KPN'ers - naar veilig vaarwater had geloodst, kreeg Scheepbouwer een optiepakket dat zijn weerga niet kende in de Nederlandse geschiedenis. Hij verdedigde zich door te stellen dat de aankoop van E-Plus 'een heel redelijke beslissing' was, en ook nu nog 'een goede deal'. Zijn uitzonderlijke optiebeloning verklaarde Scheepbouwer uit het feit dat hij een veilig bestaan bij postbedrijf TPG opgaf voor een onzeker avontuur bij het wankele KPN.

De vermaarde managementgoeroe Manfred Kets de Vries hekelde Scheepbouwers houding. 'Het is een vorm van narcisme', zei hij vorig jaar tegen de Volkskrant. 'Blijkbaar denkt die meneer Scheepbouwer dat alles om hem draait. Dat is zo stom.'

Wie of wat brengt de narcisten de nodige nederigheid bij? Wetgever en toezichthouders kunnen dat niet alleen af, bleek al eerder. Meer tegengas van binnen en buiten de eigen kring is het meest effectief. De buitenwacht kan die rol alleen vervullen wanneer zij beschikt over alle relevante informatie. Zo moeten topmanagers in Nederland vanaf volgend jaar hun volledige beloning publiceren. Commissarissen letten scherper op, nu zij steeds vaker aangesproken worden op missers bij bedrijven waarop zij toezicht houden.

Maar de echte verandering moet vooral komen van de narcisten zelf - zie daar de grote paradox van de huidige vertrouwenscrisis. Pas als zij daarin slagen, worden zij weer Friends en Family met boze aandeelhouders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden