analyse

Grote bedrijven doen grote beloften over vergroening: vier claims langs de meetlat

Op de klimaattop in Glasgow is het een komen en gaan van bestuursvoorzitters van grote bedrijven uit vele sectoren. Ze ontvouwen er hun plannen om minder CO2 uit te stoten, want echt: het moet anders. Wat zijn hun toezeggingen waard? Vier claims ontleed.

Michael Persson
De haven van  Rotterdam. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De haven van Rotterdam.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Ze buitelden over elkaar heen in Glasgow, al die ceo’s die al dan niet met een privévliegtuig naar de klimaattop waren gevlogen om te laten zien dat ze het goed voor hebben met de planeet. Individueel of groepsgewijs beloofden dat ze het echt allemaal anders gaan doen, voordat het te laat is, straks. De reisbranche, vliegtuigmaatschappijen, reders, banken en investeerders, big tech: allemaal gaan ze de wereld redden, of althans, allemaal vinden ze dat het aan hen niet zal liggen als die ten onder gaat.

Klimaatactie in het toerisme!

Power for Impact!

Netto koolstofneutraal in 2030!

Netto koolstof negatief in 2030!

Op maat gemaakte dozen!

Ze zullen er zeker goede bedoelingen mee hebben en er zullen zeker ook plannen zijn die hout snijden. Maar tegelijkertijd is er één belang dat altijd meespeelt: dat van de bedrijven en hun ceo’s, die zo lang mogelijk willen doorgaan met waarmee ze bezig zijn. Oliemaatschappijen willen olie verkopen, vliegtuigmaatschappijen willen vliegen, pakjesbezorgers willen pakjes bezorgen. Misschien op een iets andere manier, misschien wel op een heel andere manier, maar de kern blijft hetzelfde.

En hoe vuiler de kern die ze moeten omhullen, hoe mooier de woorden die ze daarvoor nodig hebben.

Miljardair Jeff Bezos, die deze zomer een rakettripje boekte bij zijn eigen ruimtereisbureau Blue Origin, leverde daarvan het beste voorbeeld. ‘Als je van daarboven neerkijkt op de aarde lijkt de atmosfeer zo dun, de wereld zo eindig en zo fragiel’, beschreef hij zijn ervaring, een cliché dat zo oud is als de bemande ruimtevaart en bij veel normale mensen al opborrelt als ze naar een plaatje van de aarde kijken. ‘We moeten allemaal samen opstaan om de wereld te beschermen’, zei Bezos ook nog. Een energieverspillende kermisattractie verkopen als educatief project om het groene bewustzijn te vergroten: zo cynisch kan het worden.

Bezos, tevens bekend van het pakjes- en datamagazijn Amazon, was in Glasgow (waar hij was gearriveerd in zijn Gulfstream G650ER van 56 miljoen euro) om met een paar presidenten te praten over zijn fonds om bomen te planten in Afrika. Dat zie je ook vaak: dat mensen die nauwelijks belasting betalen wel wat groene giften over de wereld uitstrooien in de hoop dat dáár hun naam uiteindelijk aan verbonden zal worden, en niet aan hun uitgeknepen werknemers en/of fiscale immoraliteit en/of energieverspillende hobby’s.

Dit is al jaren het geval. Glasgow is niet de eerste klimaattop met ‘nu of nooit’ als motto. Parijs in 2015 was ook al zo’n laatste kans en in Kopenhagen in 2009 waarschuwde bijvoorbeeld de Britse premier Gordon Brown al dat er een ‘ramp’ op handen was als we maar door bleven gaan met het uitstoten van CO2.

Ook toen al, twaalf jaar geleden, stonden de beurshallen waar de top werd gehouden vol met tentjes en standjes van bedrijven die het allemaal anders gingen doen, een bazaar van goede bedoelingen. Er was zelfs een Copenhagen Communiqué on Climate Change, een oproep van de ‘internationale zakengemeenschap’ aan de onderhandelaars om tot een ‘ambitieus, robuust, effectief en eerlijk’ akkoord te komen. De oproep werd gedaan door een groep van ‘corporate leaders’, zoals Unilever, Philips, Fortis Bank en Shell, en was door meer dan negenhonderd bedrijven ondertekend, waaronder KLM en Easyjet en nogal wat grote energiebedrijven met kolencentrales.

Afijn, de uitstoot bleef stijgen. Gelukkig bleken er dus nog wat meer laatste kansen aan te komen.

Nu veel bedrijven opnieuw met grote beloften komen, kun je je dus afvragen: hoe verhouden de mooie woorden van die bedrijven zich tot hun daden? Hieronder vier claims en hun uitlekgewicht:

‘Ons doel is onze absolute emissies met 50 procent te reduceren in 2030’ (Shell, oktober)

Deze toezegging is in lijn met de uitspraak van de rechter afgelopen zomer en lijkt fors: een halvering van de uitstoot van zo’n enorm oliebedrijf. Maar dan komen de kleine lettertjes. Dit gaat alleen om de zogeheten scope 1 en scope 2. Scope 1 betreft de uitstoot door eigen operaties van een bedrijf, zoals de broeikasgassen uit eventuele fabrieken. Scope 2 is die energie die een bedrijf inkoopt om die fabrieken te laten draaien en voor bijvoorbeeld verwarming en verlichting van kantoren. Dan is er ook nog een scope 3 en die valt niet onder de belofte. Mooi, zou je kunnen denken, twee van de drie, dat schiet aardig op. Maar scope 3 is de uitstoot die vrijkomt bij het gebruik van de eindproducten. Wanneer een bedrijf kleding maakt valt dat best mee, maar wanneer een bedrijf brandstoffen maakt, zoals Shell is dat enorm. Om precies te zijn: 92 procent van de totale uitstoot. En daar heeft Shell dus geen reductiedoelen voor – want ja, dat is de markt, en de markt die vraagt gewoon om energie.

Schiphol is ook een aardig voorbeeld: dat zegt in 2030 ‘emissievrij’ te willen zijn. Dat betekent niet dat de vliegtuigen rond die tijd op batterijen of waterstof zullen vliegen, maar alleen dat de activiteiten op het vliegveld zelf (afhandeling passagiers, lopende banden, taxiën) geen broeikasgassen meer zullen uitstoten.

Dat het niet alleen voor fossiele bedrijven lastig is hun CO2-voetafdruk te verminderen, blijkt uit het avontuur van Unilever. Topman Paul Polman kondigde in 2010 aan de uitstoot van broeikasgassen in 2020 te willen halveren, over de hele levenscyclus van de producten. Dat wil zeggen: van grondstoffenproductie tot het gebruik voor de consument. Daarmee schaarde Unilever zich in de voorhoede van groene bedrijven en werd Polman een icoon. Dit voorjaar publiceerde het bedrijf een evaluatie. De conclusies zijn best eerlijk en ontnuchterend. Ja, het bedrijf heeft de broeikasgasuitstoot van zijn eigen operaties met tweederde teruggebracht (dat is dus weer die scope 1 en scope 2). Maar dat is slechts 2 procent van de totale uitstoot: 98 procent van de broeikasbijdrage van het bedrijf zit in het opwarmen van water om te wassen en te douchen. En daar is in tien jaar niets aan veranderd. Sterker: die uitstoot is met 10 procent gestegen, door de overname van luxemerken die drijven op heet water. ‘We hebben onderschat hoe moeilijk het is om de meerderheid van de consumenten te helpen hun gedrag te veranderen’, staat er. Het bedrijf stelt nu dat een ‘systeemverandering’ nodig is.

Waarschuwing 1: Het gaat vaak alleen om een deel van de uitstoot.

Een e-vrachtwagen van Heineken.  Beeld ANP
Een e-vrachtwagen van Heineken.Beeld ANP

‘We gaan volledig terug naar netto nul CO2, scope 1, 2, 3, in 2040’ (Dolf van den Brink van Heineken maandag tegen Bloomberg)

Netto is het toverwoord van bijna elke toezegging. Netto klinkt beter dan bruto en ook het woordenboek geeft positieve associaties: zuiver, schoon, na aftrek van belastingen of andere bijkomstigheden. Maar bij broeikasgasberekeningen is het woord anders bedoeld. Er wordt weliswaar iets afgetrokken van de uitstoot, maar die uitstoot wordt er echt niet minder van. Het is puur een sommetje: we blijven CO2 uitstoten, maar we compenseren dat met bijvoorbeeld de aanplant van bos in Afrika, of met de investering in zonnepanelen in India.

Dan trek je de uit de lucht gehaalde CO2 (in het geval van een bos) of bespaarde CO2 (in het geval van zonnepanelen) van je eigen CO2 af, en hup, nul. Zou mooi zijn, maar die som is alleen geldig als het bos of de zonnepanelen extra zijn – als ze er sowieso zouden komen, is er eigenlijk niets gewonnen. Om te bewijzen dat iets extra is, kun je accountants inschakelen die dat keurig opschrijven en bijhouden, maar de grens tussen boekhouden en creatief (of naïef) boekhouden is dun.

Het is een aantrekkelijke optie – boekhouden is voor de meeste bedrijven bekend terrein. Softwarebedrijf Microsoft heeft hier zelfs zo zijn zinnen op gezet dat het een netto negatieve uitstoot in 2030 belooft. Dat wil zeggen: ze gaan meer zonnepanelen neerzetten dan de balans vereist. Tegen 2050 wil het evenveel CO2 hebben voorkomen als het sinds 1975 heeft uitgestoten.

Shell, dat het ook in zijn voetnoten altijd over ‘netto’-reductie heeft, rekent ook op de ondergrondse opslag van CO2 om de uitstoot te halveren. Dat komt nog het dichtst in de buurt van een verdedigbare aftreksom, maar het afvangen en opslaan wordt, ondanks jaren praten, nog steeds niet op grote schaal toegepast, omdat het technisch niet eenvoudig is en gewoon duur.

Waarschuwing 2: netto nul is niet niets.

‘Amazon steunt nieuwe bedrijven gericht op technologie die CO2-uitstoot verlaagt’

Pakjesbedrijf Amazon kondigde vlak voor Glasgow aan weer wat dollars uit zijn Climate Pledge Fund van 2 miljard te steken in drie start-ups. Die willen nieuwe opladers gaan maken, nieuwe minder klimaatonvriendelijke brandstoffen en dozen die precies op maat worden gemaakt voor elke bestelling. Eerder stak Amazon al geld in batterijverbeteraars en kleine elektrische helikopters. Grote gemene deler: de verhoopte uitvindingen zijn in de eerste plaats voor Amazon bedoeld. Daar is niets mis mee, maar het is een feit dat als Amazon überhaupt geen nieuwe vervuilende activiteiten ontwikkelde, het daar ook geen nieuwe oplossingen voor hoefde te bedenken. De CO2-uitstoot van Amazon ging in de afgelopen jaren nog met tientallen procenten omhoog.

Waarschuwing 3: de beloofde technologie is er nog niet.

‘In 2050 worden we netto klimaatneutraal.’ (Havenbedrijf Rotterdam, dat dit komende donderdag zal herhalen tijdens een ontbijt met tientallen ceo’s van onder meer Friesland­Campina, Eneco, de NS en de Rabobank)

Om de temperatuurstijging tot 1,5 graad te beperken, moet de uitstoot in 2050 tot nul zijn teruggebracht. Dat is een afspraak uit het akkoord van Parijs, van zes jaar geleden, maar bedrijven maken nog steeds goede sier met deze belofte alsof het een aangescherp­te ambitie is. Helaas: het Havenbedrijf Rotterdam schuift zijn doelen juist naar achteren. In 2006 was het nog de centrale speler in het Rotterdam Climate Initiative, dat een halvering van de CO2-uitstoot in 2025 beloofde, mede door CO2-opslag. Dat leek nog ver genoeg weg, maar wordt bij lange na niet gehaald. Ja, voor de eigen activiteiten: de patrouillevaartuigen varen op biobrandstoffen en er zijn elektrische auto’s. Dat is weer dat gedoe met die scopes. Maar de haven is nog een bron van CO2. Nu belooft Rotterdam een halvering in 2030. Over zulke verschuivende finishlijnen zul je bij geen enkel bedrijf expliciet iets lezen – elke belofte lijkt de eerste.

Maar goed, het havenbedrijf heeft in elk geval concrete jaartallen in zijn hoofd. Zover is reisbrancheorganisatie ANVR nog lang niet, met haar vorige week uitgevaardigde Glasgow Declaration On Climate Action In Tourism. ‘Met het ondertekenen van deze COP26-verklaring verplicht de ANVR zich om binnen een jaar een concreet klimaatplan op te stellen met onder andere aandacht voor meetbare vermindering van CO2’, aldus het persbericht. Een plan voor een plan met aandacht voor iets meetbaars dus.

Waarschuwing 4: Het is misschien geen afstel, maar wel uitstel.

Correctie: in het oorspronkelijke artikel stond dat de raket van Bezos CO2 uitstoot. Dat is niet het geval: zijn raket vliegt op waterstof, en stoot waterdamp uit. Dat kan op grote hoogte wel klimaateffecten hebben. In bovenstaande versie van het artikel is dit aangepast.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden