Groningse boer kreeg geheime documenten in handen: 'De overheid heeft ons al die tijd belazerd'

Sijbrand Nijhoff, de man van het geheim van 1963

Groningen kreeg eindelijk een nieuw schadeprotocol. Maar deze week gebeurde er nog iets opmerkelijks. De geheime gasdeal uit 1963 werd openbaar. Dankzij de 76-jarige boer Sijbrand Nijhoff. 'Het gaat om openheid.'

Boer Sijbrand Nijhoff voelt zich nog veilig op de oude boerderij. 'Mijn vrouw durft hier niet te wonen en is verhuisd. We hebben een latrelatie.' Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Onderzoeksjournalisten kregen het stuk niet te pakken. Verzoeken tot openheid met beroep op de Wet openbaarheid bestuur werden stelselmatig afgewezen. Zelfs voor Tweede Kamerleden bleef het document geheim waarin de Nederlandse overheid in 1963 de afspraken vastlegde over exploitatie van het Groningse gas. Het voedde de verwachtingen: zou uit dat document dan blijken dat de veiligheid van de Groningers al vanaf het begin ondergeschikt was gemaakt aan economische belangen?

En toen kwam de 76-jarige boer Sijbrand Nijhoff uit het Groningse Zijldijk er deze week plotseling mee op de proppen: de geheime 'Overeenkomst van Samenwerking', waarin de Staatsmijnen, de Bataafse Petroleum Maatschappij (nu: Shell), de Standard Oil Company (nu: ExxonMobil) en de Nederlandse Aardolie Maatschappij afspraken maakten over de rolverdeling bij het zo voortvarend en lucratief mogelijk leegpompen van het Groninger gasveld. De toenmalige minister van Economische Zaken Jan de Pous zette zijn sierlijke handtekening eronder: 'De overeenkomst door mij goedgekeurd.'

Hoe hij het geheime document bemachtigde, dat hij het Dagblad van het Noorden toespeelde? 'Daarover zwijg ik', zegt Nijhoff. Hij heeft lang gewacht ermee naar buiten te komen. Maar toen deze week uitkwam dat Shell een aansprakelijkheidsverklaring voor de NAM had ingetrokken en minister Eric Wiebes een nieuw schadeprotocol presenteerde, achtte hij de tijd rijp. 'De overheid werpt zich plotseling op als verlosser van de Groningers. Terwijl uit de documenten blijkt: de overheid heeft boter op haar hoofd en heeft ons al die tijd belazerd.'

Nauw verweven overheid

Op 700 meter van Nijhoffs boerderij in Zijldijk (gemeente Loppersum) verrees in de jaren zestig een gaswinningslocatie. 'Mijn moeder zei toen al: we hoeven geen cent terug te verwachten.' Sinds de aardbeving bij Huizinge in 2012 is Nijhoff verwikkeld in een juridische strijd over de schade aan de boerderij, die al sinds 1847 familiebezit is. Volgens hem bedraagt die een miljoen, de NAM wil slechts 48 duizend euro vergoeden. 'Elke dakpan moet je voor de poorten van de hel wegslepen.'

Hij voelt zich er nog veilig. 'Zolang er geen beving is wel. Maar mijn vrouw durft hier niet meer te wonen en is verhuisd. Nu hebben we een lat-relatie.'

De documenten die hij over de gaswinning heeft onthuld, zijn minder onthullend dan gedacht. Dat de staat nauw verweven is met de gaswinning in Groningen, dat was geen geheim. De overheid bepaalt de hoogte van de gaswinning en verleent de NAM de vergunning. Bovendien vloeit 90 procent van de gasbaten naar de schatkist en betaalt de overheid 64 procent van alle schade. Dat volgt uit afspraken binnen de Maatschap Groningen, de publiek-private samenwerking die met de overeenkomst uit 1963 het licht zag.

Toch heeft de staat altijd volgehouden dat enkel de NAM exploitant is en daarmee juridisch aansprakelijk. Daarbij valt na lezing van de overeenkomst uit 1963 wel een kanttekening te maken, stelt Nijhoffs advocaat Marco Kalmijn. Uit de documenten blijkt volgens hem dat de staat feitelijk mede-exploitant is. 'De NAM wordt nu door de staat naar voren geschoven om de klappen op te vangen.'

Geheimen openbaar

Oorspronkelijk stonden volgens Kalmijn vooral de oliemaatschappijen op geheimhouding. Ze wilden niet dat het Midden-Oosten zag hoeveel invloed de Nederlandse overheid had en hoe gunstig de deal voor de staat was, uit angst dat andere landen dezelfde invloed zouden eisen bij onderhandelingen over exploitatie van hun grondstoffen.

Kalmijn bracht de stukken van Nijhoff in tijdens de juridische strijd met de NAM. Toch oordeelde de rechtbank vorig jaar dat de staat niet aansprakelijk is voor de aardbevingsschade. NAM en Energie Beheer Nederland (voorheen de Staatsmijnen en nog steeds voor 100 procent eigendom van de overheid) zijn dat wel.

Of de openbaarmaking hem nog gaat helpen? Nijhoff betwijfelt het. Inmiddels maken op gezag van de rechtbank drie nieuwe taxateurs de schade op. 'Ik doe dit niet voor mezelf, maar voor de Groningers. Die hebben recht op openheid.' Zelfs als de gaskraan dichtgaat, denkt hij, is Groningen nog niet van de aardbevingen verlost. 'Iedere boer weet: als je in de grond geroerd hebt, hou je onrust.'


Wie betaalt de Groningse schade?

Eindelijk een gunstiger schaderegeling voor Groningen: veel wensen van gedupeerden vervuld
Na tien maanden steggelen is er eindelijk een nieuwe regeling voor het afhandelen van aardbevingsschade in Groningen. Vanaf 19 maart kunnen gedupeerden terecht bij één loket waar een onafhankelijke commissie hun schades beoordeelt. Geen rol meer voor de NAM, geen geografische begrenzing en wel de mogelijkheid van beroep: de regio speelde het hard en ziet veel wensen ingewilligd.

Krijgen de gedupeerden in Groningen hun geld nu echt terug? En wie gaat er betalen?
(+)
Ineens was er de afgelopen dagen de angst dat Shell zich onttrok aan zijn verantwoordelijkheid voor de gedupeerden. Is dat zo? Vijf vragen over de betaling van de schade.

Tweede Kamer vertrouwt niet meer op garanties van Shell, NAM en Exxon en ziet een 'geloofwaardigheidsprobleem'
Energiereuzen Shell en ExxonMobil en hun beider gaswinningsbedrijf NAM, kwamen om de Kamer gerust te stellen. Maar de Kamer, én de op tractoren gearriveerde Groningers, weigerden ze te geloven.