Groene vingers van Fortis

Erg bekend is het niet, maar het financiële conglomeraat Fortis is ook grootgrondbezitter annex boer. Na honderd jaar is Fortis Landelijk Vastgoed de grootste particuliere grondeigenaar van Nederland en wil het nog veel meer....

JAN MULDER ten Kate staat op de dijk bij het Hollands Diep en kijkt uit over 2200 hectare suikerbieten, aardappelen, graan en peulvruchten van de ruim vijf eeuwen oude Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen. Gekleed in colbert, das en knickerbocker met kniekousen lijkt hij het prototype van de grootgrondbezitter.

'Zo voel ik het niet, het heeft ook een negatieve klank', zegt de 59-jarige directeur/rentmeester van Fortis Landelijk Vastgoed. 'Maar het is wel zo dat onze vijf rentmeesters het hebben over hún bos of hún land. Omdat ze er zoveel plezier in hebben.'

Om misverstanden te voorkomen tekent Mulder ten Kate meteen aan dat het geen hobby is. 'Het is geen liefdadigheid, dat Fortis rijk is en dus grond heeft. We moeten netjes rendement maken met de centjes van verzekerden, zodat ze een goed pensioen krijgen. Verzekeraars zoeken veilige, waardevaste beleggingen. Grond levert niet erg veel op, maar het is een goede belegging voor de lange termijn. Alles wat je gebruikt wordt minder, maar grond niet. Het kan hoogstens onder water lopen, als je flink pompt komt het vanzelf weer tevoorschijn.'

Fortis bezit ruim 25 duizend hectare, 1,25 procent van het totaal aan landbouwgrond in Nederland. Daarmee is het na de staat en na Natuurmonumenten - dat twee keer zoveel heeft - de grootste landeigenaar van Nederland. Zo'n 3500 hectare van Fortis' grond is (productie)bos. Nog eens zeventienduizend hectare wordt verpacht, soms met boerderij en al, en op de resterende 4500 hectare is Fortis zelf de boer.

Zoals op de Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen bij Numansdorp in de Hoekse Waard, met 2200 hectare één van de grootste terreinen. Het landgoed De Utrecht tussen Hilvarenbeek en de Belgische grens, waar Fortis' grondbezit honderd jaar geleden begon, is met 2600 hectare nòg groter. Voor de rest zijn het vooral kleine stukjes van vijf of tien hectare, netjes verspreid over Nederland. 'Als Friesland 10 procent is van Nederland, dan is het bij ons ook 10 procent. Risicospreiding', legt Mulder ten Kate uit. Want net als de huizenprijzen varieert ook de waarde van grond per regio.

Het grootgrondbezit levert Fortis inkomsten op uit de houtopbrengst, de pacht en de winst op verkoop van grond, bijvoorbeeld als de bankverzekeraar het geluk heeft grond te hebben in één van de grote Vinex-locaties voor woningbouw. Grond verkopen aan de overheid voor woningbouw levert veel geld op.

De vijf rentmeesters speuren - naast bezigheden als contracten afsluiten en het uitgeven van visrechten - ook dagelijks naar meer grond en meer opbrengst. Zo is 70 hectare grond met bieten en aardappelen in Numansdorp veranderd in een golfbaan met erfpacht. Dat levert de grondtak van de Belgisch-Nederlandse bankverzekeraar meer inkomsten op.

Zo maakt Fortis Landelijk Vastgoed volgens Mulder ten Kate ongeveer hetzelfde rendement als op staatsleningen 'of iets meer': rond de 5 procent. Vergeleken met andere Fortis-onderdelen is dat weinig, maar volgens de rentmeester is het voor grond helemaal niet slecht. 'Dat komt doordat we commercieel werken en relatief groot zijn, zodat we de kosten goed kunnen spreiden.'

Met de recordprijzen voor grond van de afgelopen jaren moet Fortis slapende rijk worden. Nederland is klein, rijk en krijgt steeds meer vrije tijd. Boeren, natuurbeschermers, bouwers en overheden knokken om elk stukje ruimte voor meer landbouw, wegen, spoor, groen, wijken en bedrijfsterreinen. Een hectare bouwland kostte vorig jaar 61 duizend gulden, bijna eenvijfde meer dan een jaar eerder.

Toch staat de 25 duizend hectare in de Fortis-boeken voor 'slechts' een half miljard gulden. Dat komt doordat het gros van de Fortis-grond is verpacht. Vrije grond is een factor drie duurder dan grond in verpachte staat. Doordat de pachtprijzen de sterk oplopende grondprijzen niet kunnen bijhouden, wordt verpachten steeds onaantrekkelijker. Het percentage verpachte grond is al gezakt van 60 naar 30 procent en daalt nog verder.

Mulder ten Kate ziet het met lede ogen aan. 'Natuurlijk is verpachte grond goedkoper dan vrije grond, maar het verschil is nu extreem. Dat komt door de rigide wetgeving van de overheid. Bij pacht ligt alles voor de eeuwigheid vast. Die bescherming van de pachter was vroeger nuttig, maar nu niet meer. We hoeven niet terug naar vroeger, maar het kan een stuk flexibeler. Niet alleen wij mogen nu niks, ook de pachter zelf niet.'

Als er al eens een stukje grond vrij komt, dan is een verpachter wel gek om het niet te verkopen. Dezelfde hectare levert in verpachte staat nog geen 25 mille op en als vrije grond vijftig tot tachtig mille. De buurman krijgt bovendien maar één kans op die grond en betaalt dus grif (te) veel geld. Zo verdwijnt tot droevenis van Mulder ten Kate weer een stuk pachtgrond uit het circuit.

'Het is een groot probleem. Niet eens zozeer voor ons, want één telefoontje en alles wordt omgezet in staatsleningen. Maar wel voor de landbouw. Boeren willen liever eigen grond of krijgen aangepraat dat dat beter is. Maar een hectare in eigendom kost ze jaarlijks pakweg 2200 gulden aan rente en waterschap; dan hebben ze nog niks afgelost. Verpacht is het 700, 800 gulden. Boerenland in boerenhand, is het gezegde, maar grond is dood kapitaal. Ze kunnen hun geld beter steken in betere machines, zaaizaad en koeien. Als het zo doorgaat, eindigt het met alleen maar hypotheken en banken.'

Zelfs de Rabobank, die de boeren helpt met de aankoop van grond, is niet blij met de teruglopende pacht, stelt Mulder ten Kate. 'Als de pacht helemaal zou verdwijnen, moeten de banken voor dertig, veertig miljard gulden extra financieren. Dat vinden ze veel te gevaarlijk.' De Tweede Kamer praat al jaren over een betere pachtregeling, maar veel is het nog niet opgeschoten. 'Grond is in Nederland een heikel iets', zegt de Fortis-rentmeester enigszins begripvol. 'Er is wel eens een kabinet over gevallen.'

Fortis wacht met smart op betere regels en meer beschikbare grond, want net als andere onderdelen heeft ook de divsie Landelijk Vastgoed ambitieuze groeidoelstellingen. 'Jaarlijks netto zo'n vijftienhonderd hectare erbij, wat betekent dat we tweeduizend hectare moeten kopen', zegt hij. Maar makkelijk is dat bepaald niet, ook al houden meer boeren er mee op. 'Iedereen vecht om dezelfde vierkante meter. De natuurbeschemers kopen jaarlijks zo'n vijfduizend hectare, boeren zijn bezig en de overheid heeft veel ruimte nodig.'

Er is nóg een probleempje, vertelt Mulder ten Kate, al rijdend door de Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen. 'Wij hebben het imago dat we heel goedkoop kopen. Maar we willen graag uitbreiden en daar betalen we voor ons gevoel ook beste prijzen voor. Maar van dat imago komen we maar niet af. Dat duurt blijkbaar even.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.