Reconstructie

Griekse sms viel als een bom op onderhandelingskamer

'Alsof er een bom op de onderhandelingskamer werd gegooid.' Een van de onderhandelaars kon er zaterdagavond nog steeds niet bij. Zit hij midden in de ultieme gesprekken om een faillissement van Griekenland te voorkomen - worden eensklaps alle Atheense gesprekspartners per sms weggeroepen. Even later blijkt waarom: de Griekse premier Tsipras kondigt een referendum aan over het laatste voorstel van de geldschieters met het heldere advies deze 'vernedering' van het Griekse volk af te stemmen. Einde onderhandelingen.

Griekse minister Alexis Tsipras arriveert op 22 juni in Brussel. Beeld reuters

'Een deceptie', zal de Duitse minister van Financiën Schäuble later die zaterdag zeggen. Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem is 'zwaar teleurgesteld'. In de perszaal wordt een huilende Griekse collega getroost. De Oostenrijkse minister Schelling, een havik in de Griekse kwestie, legt de schuld eenzijdig bij Athene: 'Griekenland heeft gepokerd en dan kun je verliezen. De Eurogroep laat zich niet onder druk zetten door een referendum.'

'Het waren vijf doldwaze dagen', zegt een EU-diplomaat. Vorige week maandag stond nog bol van optimisme na de speciale topontmoeting tussen de regeringsleiders van de eurolanden. Voorzitter Juncker van de Europese Commissie was 'ervan overtuigd' dat een akkoord tussen Griekenland en zijn geldschieters binnen enkele etmalen een feit zou zijn. Niets bleek minder waar: zaterdagmiddag rond vijf uur verliet de Griekse minister Varoufakis eenzaam en verbitterd de Eurogroep, terwijl zijn collega's de vergadering voortzetten. De bijdrage van de Griek werd letterlijk een voetnoot (vanwege zijn tegenstem) in de verklaring die de Eurogroep na afloop uitgaf. 'We zijn in een situatie beland die niemand wilde', verzucht de onderhandelaar.

Achtbaan

Griekenland schiet na het afbreken van de onderhandelingen in een financiële achtbaan. Banken zijn gesloten en geldopname is beperkt.

Om deze U-bocht - van euforie naar 'einde oefening' - te begrijpen, is het goed terug te gaan naar die hoopvolle maandag. Die dag legt Tsipras een elf pagina's tellend hervormingsplan op tafel dat iedereen in Brussel positief verrast. Op alle tot dan onbespreekbare terreinen (versobering van de pensioenen, hervorming van het btw-stelsel, een strikte begrotingsdiscipline) toont Tsipras zich inschikkelijk. 'Een tangverlossing', jubelt de rechterhand van Juncker op Twitter. 'Mister No is verleden tijd', zegt een zichtbaar opgeluchte onderhandelaar. Een EU-ambtenaar laat triomfantelijk weten: 'We hebben de berg verplaatst!'

Tsipras krijgt op die eurotop schouderklopjes van Merkel, net als Juncker overigens die als bemiddelaar achter de schermen een groot aandeel heeft in de nieuwe Griekse opstelling. Politici, onderhandelaars, diplomaten en ook de pers snakken naar een sprankje hoop na maanden van 'impasse', 'breuk' en 'ultimatums'. Het positieve nieuws over de 'doorbraak' wordt dan ook breed uitgesmeerd en overschaduwt de opmerking van diezelfde Merkel dat er nog 'ongelooflijk veel werk' verzet moet worden eer er sprake kan zijn van een akkoord.

Sabotage

Hoeveel werk blijkt de volgende dag, als de onderhandelaars van de trojka (Europese Commissie, Europese Centrale Bank en Internationaal Monetair Fonds) de Griekse plannen een voor een tegen het licht houden. Al snel blijkt dat die bij lange niet optellen tot de door de geldschieters geëiste bedragen. En als om een nadere uitwerking wordt gevraagd, met een strak tijdpad over de uitvoering van maatregelen, geeft Athene niet thuis. De stemming slaat om.

Daaraan draagt Tsipras zelf bij door woensdagochtend voor hij naar Brussel afreist de geldschieters van sabotage te betichten. In de middag en nacht volgen moeizame gesprekken tussen Tsipras, Dijsselbloem, Juncker, ECB-voorzitter Draghi en IMF-baas Lagarde. De leden van de Eurogroep, die speciaal bijeen is geroepen om de deal af te kaarten, gaan na een uur uiteen omdat er nog steeds geen ontwerpakkoord ligt. De drukbezette ministers zoeken mokkend hun hotelkamer op.

Commentaar

'Opnieuw met Griekenland onderhandelen is een noodzaak', schrijft Xander van Uffelen.

Nieuw overleg donderdagochtend tussen de hoofdrolspelers wrikt de patstelling niet los, waarna de Eurogroep een hard ultimatum stelt. Ligt er zaterdag geen akkoord, dan wordt plan B uit de kast gehaald: hoe voor te bereiden op een faillissement van Griekenland. 's Avonds probeert Tsipras alsnog Merkel en de Franse president Hollande (in Brussel vanwege de reguliere EU-top) te vermurwen, maar hij krijgt nul op het rekest.

Gespannen en nerveus beginnen de onderhandelaars vrijdagochtend aan de laatste onderhandelingsronde. Op papier lijken de verschillen overbrugbaar, dat zegt ook Varoufakis. Een beetje meer bezuinigen, hotels en restaurants onder het hoge btw-tarief, het gaat om 'een gat' van enkele honderden miljoenen euro's. Daarop laat je een akkoord niet springen, al helemaal niet als dat het faillissement van Griekenland inluidt, een opmaat naar chaos in de hele eurozone.

Vernedering

Tot bijna letterlijk om een minuut voor twaalf premier Tsipras in Athene als een donderslag bij heldere hemel het referendum aankondigt. Niet over de laatste toezeggingen, maar over het voorstel dat de geldschieters donderdag hadden neergelegd. Een 'vernedering' van het Griekse volk, vindt Tsipras - zo klein was het gat kennelijk ook weer niet. Het stemadvies dat Tsipras de kiezers meegeeft is om 'kalm en vastberaden' te antwoorden op deze dictaten van Brussel met zijn 'hardvochtige bezuinigingen'.

Als zaterdag rond het middaguur de ministers van Financiën in Brussel aankomen, is het vonnis al geveld. 'Als pro-Europeaan was ik onprettig verrast door de aankondiging van premier Tsipras over een referendum. Ik denk dat plan B zich nu snel ontrolt en plan A zal worden', zegt de Finse minister Stubb. Schäuble: 'Griekenland heeft eenzijdig de onderhandelingen beëindigd. Niemand ziet nog een oplossing.'

In de zaal neemt Varoufakis de tijd om zijn collega's de 'verrassing' van zijn regering uit te leggen. Hij stelt - zoals vele malen eerder - dat Griekenland de afgelopen jaren kapot is bezuinigd. Dat alle rek eruit is. Dat verder snijden en hervormen niet meer gaat, helemaal niet zonder kwijtschelding van schulden. Athene voelt er ook niets voor om weer maandelijks aan de trojka te rapporteren of de afspraken daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Zich bewust van de verreikende consequenties van het uitblijven van een akkoord, legt de Griekse regering dit aan alle Grieken voor. En als die 'ja' zeggen, bezweert Varoufakis, tekent hij 'op de stippellijn' van het crediteurenvoorstel en staat de regering-Tsipras garant voor de uitvoering ervan. 'Indien nodig met een kleine personele herschikking.' Alles wat hij de collega's vraagt, is een verlenging van het huidige hulpprogramma met een maand om het referendum mogelijk te maken.

Beul

Het antwoord van de collega's is een muur van scepsis en ongeloof. Veelzeggend is de reactie van de Litouwse minister Sadzius. 'Tot voor kort stond u op de voorpagina's van de kranten in mijn land', houdt hij Varoufakis voor. 'Nu alleen nog achterop: als cartoon.'

Nog voor de Eurogroep wordt geschorst verlaat Varoufakis de zaal. 'Een trieste dag voor Europa', zegt hij bij zijn vertrek. En hij voorspelt 'onherstelbare schade' aan de Eurogroep als democratisch instituut.

Dijsselbloem krijgt de rol van beul op de persconferentie. 'De tijd is om, het spel voorbij', is zijn boodschap. Dinsdagnacht om 24 uur eindigt het Griekse hulpprogramma en begint mogelijk de vrije val van het land. Kon die ene maand er echt niet bij?, is de vraag die hij in vele varianten krijgt. Het antwoord laat zich samenvatten in drie woorden: geen vertrouwen meer.

Zelfs een ja van de Grieken is volgens Dijsselbloem onvoldoende. 'Het werkt alleen als de Griekse regering zich erachter schaart. Maar die is zo negatief over het voorstel, zo negatief over de aanpak, dat ik geen vertrouwen heb dat het ooit uitgevoerd zal worden.' Bij een positief stemadvies was verlenging wel mogelijk geweest, suggereert Dijsselbloem. Er bestaan geen zoete medicijnen, zegt hij. 'Dat is de waarheid. Dat is wat de Griekse leiders aan hun bevolking moeten vertellen.'

Zaterdagmiddag om zes uur gaat de Eurogroep verder - zonder Varoufakis - om de noodplannen door te spreken. Griekenland blijft vooralsnog lid van de eurozone, verzekert Dijsselbloem. En de deur staat altijd open voor nieuwe onderhandelingen. 'Er zijn nog heel veel scenario's mogelijk. Dit proces houdt nooit op, waarschijnlijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden